اطلاعات کلی خبر
عنوان خبر : علامه قزوینی و یک عمر پژوهشگری ادبی
کد خبر : ۶۷۴۵
تعداد بازدید : ۳۷۲
متن کامل خبر

سیدمحی‌الدین حسینی ارسنجانی علامه محمد قزوینی را باید یکی از نامدارترین ادیبان و متفکران ایرانی در سده اخیر و معاصر دانست. او اعجوبه‌ای در تحقیق و پژوهش و کنکاش حول محور زبان و ادب فارسی است. محمد قزوینی در یازدهم فروردین ۱۲۵۶ خورشیدی در تهران به دنیا آمد. پدر بزرگ او ملاعبدالعلی قزوینی از دانشمندان قزوین بود. پدرش ملاعبدالوهاب قزوینی در مدرسه معیرالممالک درس می‌داد. او صرف و نحو و فقه و کلام و حکمت را نخست نزد پدر و سپس نزد استادان دیگر مانند شیخ فضل‌الله نوری و میرزا حسن آشتیانی و ملامحمد آملی تحصیل کرد و از محضر ادیب پیشاوری و شیخ هادی نجم‌آبادی نیز بهره‌مند شد. زیر نظر شمس‌العلما در علوم اسلامی و هیئت و ریاضی و تاریخ و تاریخ ادب و رجال و عروض و قافیه متبحر شد. بعد در مدرسه آلیانس تهران به فراگیری زبان فرانسه پرداخت. به زودی شهرتی در زمینه‌های مختلف ادبی پیدا کرد و به خصوص در نحو عربی چهره‌ای شاخص شد. سال ۱۲۸۳ خورشیدی به دعوت برادر خود که آن زمان در لندن بود، به قصد دیدار از کتابخانه عظیم لندن و نسخه‌های قدیمی نفیس آن، از راه روسیه و آلمان و هلند رهسپار لندن شد. به گفته خودش «پس از مشاهده عظمت کتابخانه آن شهر و تأمل آن‌همه کتب نفیسه نادره از عربی و فارسی و غیره، شوق مطالعه آنها چنان بر من غلبه کرد که بی‌اختیار اهل و وطن و خانواده را نمی‌گویم فراموش کردم، ولی موقتاً خیال آنها را به کناری گذاردم.» محمد قزوینی دو سال در لندن اقامت داشت و در این مدت با جمعی از خاورشناسان انگلیسی همچون اِی. اِی. بوان، اِی. جی. الیس و مشهورتر از همه ادوارد براون آشنایی یافت. ادوارد براون که سمت ریاست امنای اوقاف گیب را داشت، به او پیشنهاد کرد کار تصحیح بعضی از کتاب‌های کهن فارسی را جهت نشر در سلسله انتشارات اوقاف گیب به عهده گیرد. در سال ۱۲۸۵ محمد قزوینی به منظور آغاز کار تصحیح تاریخ جهانگشای جوینی که بهترین نسخه‌های آن در کتابخانه ملی پاریس بود عازم آن شهر شد و تا هشت سال بعد در پاریس مشغول به تحقیق بود. در این مدت، موفق به نشر جلد اول تاریخ جهانگشای جوینی و آماده کردن جلد دوم آن شد و ضمناً چند مقاله و رساله درباره ادبیات و تاریخ ایران نوشت و دو سه متن کهن فارسی را تصحیح کرد. در این دوران، با جمعی از خاورشناسان نامدار فرانسوی چون کلمان هوار و آدریان باربیه دومنار مراوده داشت. در خاطرات خود از سال‌های اقامت پاریس از تجدید دیدار با علی‌اکبر دهخدا نیز یاد می‌کند که مدتی در اوایل استبداد صغیر جزو مهاجرین ملی در پاریس اقامت داشته است. در سال ۱۲۹۴ که بر اثر جنگ جهانی اول امکان پیشرفت کارهای تحقیقی نبود، به پیشنهاد دوست قدیم خود حسین‌قلی نواب که به سمت وزیر مختار ایران در آلمان منصوب شده بود، همراه او رهسپار برلین شد. اقامت او در برلین تا پس از پایان جنگ جهانی و بیش از پنج سال به طول انجامید. در آنجا در انجمنی از ایرانیان تبعیدی مقیم برلین به اسم «کمیته ایرانی» وارد شد که به سرپرستی سیدحسن تقی‌زاده با مساعدت دولت آلمان تشکیل شده بود و روزنامه کاوه را منتشر می‌ساخت. از اعضای برجسته این انجمن، میرزا فضل‌علی‌آقا مجتهد تبریزی، محمدعلی جمالزاده، محمود غنی‌زاده، حسین کاظم‌زاده ایرانشهر، محمدعلی تربیت و ابراهیم پورداوود بودند. محمد قزوینی در این دوران با برخی از خاورشناسان مشهور آلمانی همچون یوزف مارکوارت، ادوارد زاخائو، اویگن میتووخ و مارتین هارتمان نیز آشنایی و مراوده یافت. پس از پایان جنگ جهانی و رفع موانع سفر در سال ۱۲۹۹ به پاریس بازگشت و کار تصحیح کتاب‌هایی را که نیمه‌کاره مانده بود از سر گرفت. از آن هنگام با مساعدت محمدعلی فروغی مقرری سالانه‌ای از طرف دولت ایران درمورد او برقرار شد. همچنین از سوی وزارت فرهنگ مبلغی در اختیار او گذاشته شد که از بعضی نسخ خطی نفیس عکس‌برداری کند و به ایران ارسال دارد و او جمعاً از ۱۶کتاب عکس گرفت و همراه با مقدمه‌هایی که برای آنها نگاشته بود، به ایران فرستاد. با مراکز شرق‌شناسی اروپا آشنا شد و سعی کرد از این مراکز استفاده لازم را ببرد. مراکز شرق‌شناسی انگلیس، فرانسه، آلمان و... از جمله مراکزی بود که وی در آنجا تجاربی ارزشمند آموخت. او در این مدت، با ایران‌شناسان و پژوهشگران نامدار همکاری بسیار نزدیکی داشت. مرحوم علامه قزوینی در فرانسه با پروفسور عثمان کعاک (اندیشمند برجسته تونسی) آشنا شد و ایشان را علاقه‌مند به فرهنگ و تمدن ایرانی یافت و اطلاعات لازم را در اختیار او گذاشت. امروزه عثمان کعاک با نگارش کتاب «العلاقات بین تونس و ایران عبر التاریخ» (روابط تاریخی تونس و ایران) بهترین کتاب ایران‌شناسی را در کشورهای غرب عربی از خود به یادگار گذاشت. محمد قزوینی در سال ۱۳۱۸بعد از سی‌وشش سال غربت، در مهرماه آن سال برای اقامت دائم به ایران بازگشت. در ایران نیز تمام اوقات او صرف مطالعه و تحقیق و تصحیح متون کهن می‌شد. تصحیح دیوان حافظ با همکاری قاسم غنی یادگار دوره اقامت او در تهران است. علامه محمد قزوینی در ۶خرداد سال ۱۳۲۸ در تهران درگذشت و در شاه‌عبدالعظیم، کنار مزار ابوالفتوح رازی دفن شد. تصحیح و ویرایش مرزبان‌نامه، المعجم فی معاییر اشعارالعجم، چهارمقاله نظامی عروضی سمرقندی، تاریخ جهانگشای جوینی، دیوان حافظ، شَدالازار فی حط‌الاوزار عن زوارالمزار، سیاست‌نامه، بیست مقاله قزوینی، جلد اول (به کوشش ابراهیم پورداوود)، بیست مقاله قزوینی، جلد دوم (به کوشش عباس اقبال آشتیانی)، نامه‌های قزوینی به تقی‌زاده (به کوشش ایرج افشار)، یادداشت‌های قزوینی در ۱۰جلد (به کوشش ایرج افشار)، مسائل پاریسیه در ۴جلد (به کوشش ایرج افشار و علی محمد هنر)و...