[ فردا را به امروز می آوریم ]
  • آخرین شماره ۱۰۲۰
  • دوره جدید

گریز پوپولیستی از اندیشه‌های معناگرایی، روزنامه شیراز نوین

سعیدرضا امیرآبادی

  از آنجایی که تعدد احزاب موجب نیل به دمکراسی می‌شود، تنوع ژانرهای فیلمسازی نیز سبب پیشرفت و تعالی هنر بومی خواهد شد. افزایش ژانرهای فیلمسازی به این دلیل صورت گرفت که همه اقشار جامعه وامدار پرده نقره‌ای باشند و در پرتو آن به کسب لذت و ارتقای باورهای خویش بپردازند. یکی از ژانرهای قابل تأمل در سینما، جریان فیلمسازی معناگرایانه است. در ژانر معناگرایی مخاطب یک تصویر ساده یا یک دیالوگ تک خطی را می‌شنود؛ اما لایه‌های زیادی از مفاهیم چند بعدی در زیر آن نهفته است که هر کس با توجه به سطح شعور و معرفت خویش آن‌ها را استخراج و معادل‌یابی می‌کند. فاصله مبرهنی میان ژانر معناگرایانه با سطوح دیگر سینما قرار دارد. زیرا این گونه فیلمسازی هیچگاه مفاهیم مورد نظر خود را به صورت آشکار عرضه نمی‌کند و فیلمساز باید تعمق و ممارست عمیقی پیرامون مفاهیم مورد نظر خود انجام دهد تا گوشه‌ای از آنها را دریابد.
در مقابل در آثار ماجراجویانه از قوه بصری و آدرنالین تماشاگر کار می‌کشد و از او انتظار زیادی برای دریافت مفاهیم ندارد. منظور از مقایسه این دو قطب مخالف، هیچ گاه تحقیر یا تحسین هیچ یک از آنها نیست؛ چرا که هر یک ژانرهای معناگرایانه و ماجراجویانه تماشاگران خاص خود را دارند و در منظر سینما آپارتایدی میان آنها وجود ندارد. خوشبختانه در سینمای ایران ژانر معناگرایانه پیشینه زیادی دارد و فیلمسازان همواره کوشیده اند تا اذهان مخاطبان خویش را به طرق مختلف به چالش بکشند. یکی از آثاری که در جشنواره فیلم امسال با نیم نگاهی به سینمای مفهومی به نمایش درآمد، فیلم «ترومای سرخ» ساخته اسماعیل میهن دوست است. این فیلم داستان زنی را روایت می‌کند که حس مسئولیت پذیری زیادی نسبت به خانواده و اجتماعش دارد و تمام تلاش خود را می‌کند تا محیط پیرامون را به شرایط ایدئال کمی نزدیک کند. همان طور که تماشاگر در انتهای فیلم متوجه می‌شود، نگار دوبار ازدواج کرده است. ازدواج اول با مردی به نام فرزین که آشنایی و ازدواجی سنتی داشته اند و بار دوم پس از تجربه عاشقی به نکاح ایرج با نقش آفرینی رضا کیانیان درآمده است. نگار در انتهای فیلم در می‌یابد که دخترک تنهای گورستان در واقع دختر خودش است و پس از تلاطمات شدید روحی تصمیم می‌گیرد به زندگی شخصی اش سر و سامانی ببخشد. اولین نکته‌ای که در «ترومای سرخ» خودنمایی می‌کند، نوع ارتباطات کاراکترهای قصه است. در بیشتر زمان فیلم خبری از مواجهه چهره به چهره شخصیت‌ها نیست و همواره قهرمان اول داستان از پشت یک تلفن هوشمند با اطرافیانش ارتباط برقرار می‌کند. این شیوه گفت‌وگو در پاره‌ای از مواقع تماشاگر را کلافه و خشمگین می‌کند و این مسئله دقیقاً هدف فیلمساز است. او از مخاطبش می‌خواهد از دست تکنولوژی ارتباطی خسته و عصبانی شود و به جای استفاده از آن، به ارتباط رو در رو پناه ببرد. مسئله دوم مربوط به موفقیت میهن دوست در جلب نظر ستارگان سینمای ایران به منظور حضور افتخاری در «ترومای سرخ» می‌شود. بسیاری از طرفداران سینمای پوپولیستی با مشاهده نام «رضا کیانیان»، «مهتاب کرامتی» و «باران کوثری» مشتاق تماشای این اثر در مقام فیلمی سرشار از ستاره می‌شوند. اما در واقع فیلمساز به منظور نیل به اهداف دیگری از آنها بهره برده است. وی در ابتدا می‌خواسته سطح مقبولیت خود را به رخ بکشد و به دیگران نشان دهد که چنین ستارگانی حاضر به حضور کلامی در اثر فیلمساز هستند. از سوی دیگر حضور نام آوران سینمای ایران می‌تواند به فروش نسبی «ترومای سرخ» کمک کند. 
یکی دیگر از خاصیت‌های فیلم میهن دوست این است که ساختار کلی فیلمنامه نویسی در آن رعایت نشده است. البته در سینمای معناگرایانه و جریان سیال ذهن رسم بر این است که قواعد مقدمه، اوج و پایان بندی به طور کلی بر هم بریزد و فیلمساز بنا بر میل و تفکرات خویش آنها را بازآفرینی کند. در «ترومای سرخ» هم این مسئله نمود عینی دارد. در این فیلم خبری از مقدمه پردازی و اوج داستان نیست و پایان بندی داستان (!) هم به طور عمدی به صورت جسته و گریخته انجام می‌شود. در حقیقت داستان «ترومای سرخ» همانند این مسئله است که تماشاگر برای چند ساعت در کنار یک غریبه می‌نشیند و با او به همه جا می‌رود. مخاطب فیلم برای آن که از گذشته و آینده قهرمان اول خود با خبر شود، کار سختی در پیش دارد و باید از تمام قوای ذهنی و خیال پردازی‌های خود استفاده کند. در این فیلم خبری از هیجانات داستانی و اوج و فرودهای قصه نیست و تماشاگر وامدار ژانر ماجراجویانه خیلی زود سالن سینما را ترک می‌کند. در واقع «ترومای سرخ» برشی روتوش نشده از زندگی زنی مسئولیت پذیر است که زندگی روزمره او قابلیت سریال سازی را دارد و می‌تواند بسیاری از قواعد زندگی شهری را در قالب محتوایی نیمه داستانی تدریس کند. 
مسئله دیگری که در «ترومای سرخ» به خوبی عیان است، مربوط به خط تباین است.
فیلمساز با نگاهی رادیکالی به شدت در پی ایجاد کنتراست فی‌مابین اثر خود و بدنه سینمای ایران است و می‌خواهد محصولاتش تافته جدا بافته به چشم آید. البته او در نیل به این هدف موفق عمل کرده و بسیاری از تماشاگران بدنه سینمای ایران از داستان گنگ و مبهم وی سر در نمی‌آورند. توجه داشته باشیم که محصولات ژانر معناگرا نیز دارای طیف‌های زیادی است. برخی از این آثار برای فراگیر شدن، نشانه‌هایی به تماشاگران خود به منظور رمزگشایی ارائه می‌کنند و برخی دیگر از هرگونه کمک به منظور یافتن تِم داستان خودداری می‌کنند. آنها معتقدند که تماشاگر ژانر معناگرایانه برای کسب لذت باید تلاش کند و تمامی قوای ذهنی و شعور اکتسابی اش را به کار گیرد. توجه داشته باشیم که تعدد آثار معناگرایانه در سینمای ایران و جهان نسبت به دیگر فعالیت‌های فیلمسازی زیاد نیست و این ژانر از سینما نقش زیادی در ارتقای سطح کیفی مخاطبان دارد. پس شایسته است که فیلمسازان این عرصه کدهای بیشتری برای رمزگشایی را در اختیار مخاطبان خود قرار دهند تا ژانر معناگرایانه بر قلمرو حرفه‌ای خود بیافزاید و موجبات تکامل هنر هفتم را فراهم آورد. در نظر داشته باشیم که چنانچه فیلمسازان این عرصه بخواهند بر تفکرات رادیکالی خویش اصرار زیادی داشته باشند، ژانر معناگرایی بر انزوای بیشتر خویش می‌افزاید و انقراض آن چندان دور از ذهن نیست. در صورت بروز چنین رخداد ناگواری، سینمای بدنه ایران و جهان سرشار از آثار پوپولیستی و عامه پسند خواهد شد و هیچ کورسوی امیدی برای تعالی و بروز معنا و مفهوم در آن دیده نمی‌شود. 
اسماعیل میهن دوست در مقام کارگردان «ترومای سرخ» فعالیت سینمایی خود را در سال 1375 با «ماجراهای خانه شماره13» آغاز کرد. دو سال بعد فیلم موفق «ماه آتش» را ساخت و در سینمای ایران جایگاه مناسبی برای خود به دست آورد. در کارنامه حرفه‌ای وی تنوع فعالیت زیادی دیده می‌شود. وی در سال 1390 مجموعه مستند «آبادگران» را تولید کرد که در فستیوال‌های داخلی و خارجی موفقیت‌های زیادی کسب کرد. این موفقیت سبب شد تا در چهار سال بعد مستند بلند «نیلوفر، پتی، پونه و دیگران» را در سینمای اجتماعی بسازد. متأسفانه یکی از معایب سینمای مستند مربوط به عدم بازگشت سرمایه اولیه می‌شود و فیلمسازان توانای این عرصه جرئت و توان ورود به سینمای خوب مستند را ندارند. 

تاکنون نظری برای این خبر ثبت نشده است!
ثبت نظر جدید
نام و نام خانوادگی  

آدرس ایمیل    

متن نظر  

کد امنیتی