[ فردا را به امروز می آوریم ]
  • آخرین شماره ۸۰۱
  • دوره جدید

متروکه‌ها و مخروبه‌ها ‌تاریخی می‌شوند، روزنامه شیراز نوین

شیرازنوین- سید محی الدین حسینی ارسنجانی

Arsanjani.moiin@gmail.com

پیش‌درآمد
چندی پیش به همراهی جمعی از دوستداران میراث فرهنگی و فعالان هنر، معماری و... از خانه‌های تاریخی و برخی اماکن باستانی شهرمان با عنوان تور گردشگری و بافت تاریخی شیراز بازدیدهایی انجام شد که آه از نهادمان برآمد و غصه‌دارمان کرد. غصه از اینکه چرا این‌همه زیبایی‌ها و هنر و معماری و تاریخ و هویت فرهنگی‌مان را نمی‌بینیم و کمر همت به تخریب میراث گذشتگانمان بسته‌ایم. بافت تاریخی شیراز بافتی منحصربه‌فرد و دست اول است و چیزی از بافت تاریخی یزد و اصفهان کمتر ندارد، اما مدیریت‌هایی را که باید در این حوزه شاهد باشیم نمی‌بینیم.
حال چرا تخریب؟
آیا تاکنون از خود پرسیده‌اید چرا خانه‌های تاریخی خراب می‌شوند؟ چرا به امر بهسازی کمک نمی‌کنند؟ اینها پرسش‌هایی است که با مشاهده صحنه‌های تأسف‌بار تخریب میراث گذشتگان به ذهن ما و دوستداران میراث کهن ایران متبادر می‌شود و گاه این پرسش را به همراه می‌آورد که چه کسی یا چه کسانی مقصرند؟ در این هنگام باید به چه کسی شک کرد و به چه کسانی معترض شد و به چه کسانی پناه برد؟ شهرداری یا شورای شهر، میراث فرهنگی یا سایر دستگاه‌ها؟ آیا رسانه‌ها در این خصوص مقصر نیستند؟ اما قصور و تقصیر اینان اگر بخشی از واقعیت باشد، همه واقعیت نیست. آنچه ما از خرابی خانه‌های تاریخی می‌بینیم، فروریختن کالبد مادی آنهاست، در حالی که بسیار پیش از این، مفهوم و بستر فرهنگی و اجتماعی خانه‌های تاریخی فروریخته است. این خانه‌ها زمانی شکل گرفتند که خانواده‌های ایرانی در چارچوب الگوی کلان خانواده جای می‌گرفتند. پسران پس از ازدواج، در خانه پدری می‌ماندند و همان جا فرزندان خویش را به دنیا می‌آوردند و بسا که تا هنگام عروس گرفتن و داماددار شدن، همچنان ساکن خانه پدری بودند. اکنون دیرگاهی است که این الگو جای خود را به الگوی خانواده هسته‌ای داده و فرزندان بالغ حتی ممکن است پیش از ازدواج، خانه مستقلی برای خود تدارک ببینند. از این رو، وقتی مالک یک خانه تاریخی از دنیا می‌رود، وارثان تمایلی به زندگی کنار هم ندارند و می‌خواهند هرچه زودتر مرده‌ریگ پدری را تقسیم کنند و پی کار خویش بروند. خواه از طریق فروش، خواه با تفکیک زمین یا تخریب و تبدیل به احسن.پیشرفت تکنولوژی نیز انسان را بر طبیعت غالب کرده و تأسیسات مدرن، موضوعیت برخی تمهیدات معماران قدیم از قبیل استفاده از وجوه مختلف بنا در فصول گوناگون و بنای بادگیر و سرداب و آب‌انبار و... را بی‌وجه ساخته است.
خانه تاریخی، خانه متروکه و مخروبه نیست
خانه تاریخی را نباید خانه متروکه و مخروبه دانست. در نگاه عده‌ای، بخش زیادی از یک خانه تاریخی برای خانواده‌های امروزی بی‌استفاده و به منزله بار اضافی است. از یاد نبریم که نگهداری خانه‌های تاریخی به علت ساختار و نوع مصالح به کار رفته در آنها، دشوار و هزینه‌بردار است و همه کس از پس آن برنمی‌آید. از سوی دیگر، ارزش افزوده زمین، موضوع تعیین کننده‌ای در سرنوشت خانه‌های تاریخی است. در فارس و شیراز، زمین همواره یکی از منابع مهم ثروت و وسیله دلالی و کسب سود بوده است. برای مثال، ارزش زمین در مناطقی چون بافت قدیم شیراز مثل فرعی‌های خیابان احمدی شمالی و لطفعلی خان و ۹دی سر به آسمان می‌ساید و مالکان خانه‌های تاریخی را وسوسه می‌کند با تخریب خانه و ساخت آپارتمان، سود هنگفتی به دست آورند. شاید این اقدام از نظر فرهنگی شایسته نباشد، اما بی‌شک در زمره حقوق مالکانه و قانونی افراد است. در جاهای دیگر مانند محلات سنگ سیاه و لب آب و درب شیخ و گودعربان و... زمین به سبب فرسودگی بافت، دسترسی‌های نامناسب و نبود یا کمبود خدمات شهری آن‌قدر کم‌ارزش است که منجر به ترک محله‌های تاریخی از سوی ساکنان اصیل و واگذاری‌شان به مهاجران فقیر می‌شود. اما نتیجه همان است: ویرانی و نابسامانی بافت تاریخی. از همه این‌ها که بگذریم، تازه نوبت به ندانم‌کاری‌ها و سوءمدیریت‌ها هم  می‌رسد. در کشورهای جهان سوم، دانش و تجربه بسیاری از معماران و شهرسازان صرفاً در سطحی است که بتوانند در حاشیه شهرها یا زمین‌های بکر، طرح‌هایی را به اجرا گذارند، اما هنگامی ‌که موضوع مداخله در بافت‌های تاریخی با پیچیدگی‌های کالبدی و اجتماعی به میان می‌آید، اغلب میراث فرهنگی قربانی نوین‌سازی می‌شود. خیابان‌کشی، تعریض معابر، ساخت خطوط مترو، احداث زیرگذر و نوسازی بافت‌های فرسوده، مهم‌ترین مواردی هستند که در چند دهه گذشته موجب تخریب گسترده بافت‌های تاریخی و به خصوص خانه‌های قدیمی‌شده‌اند. گاه نیز فساد اداری این روند را شتاب می‌بخشد و موجب می‌شود حتی بناهای ثبت شده در فهرست آثار ملی از طریق پرداخت رشوه و زدوبندهای غیرقانونی تخریب شوند. به ویژه شهر شیراز که به بهانه‌های واهی، نمونه‌هایی از این دست را بسیار سراغ دارد. با این وصف، آیا تخریب خانه‌های تاریخی ایران اجتناب‌ناپذیر است؟ هرگز چنین نیست. تجربه کشورهای پیشرفته نشان می‌دهد نوین‌سازی را می‌توان دوشادوش حفظ میراث فرهنگی پیش برد.
پیش از همه، ترغیب ساکنان محله‌های تاریخی به باقی ماندن در جایی که نسل اندر نسل در آن زندگی کرده‌اند، موجب بقای این محلات می‌شود. این کار از طریق بالابردن سرانه خدمات شهری، ارائه تسهیلات به ساکنان، رونق بخشیدن به اقتصاد محلی از طریق گسترش گردشگری و از همه مهم‌تر، بالا بردن منزلت اجتماعی خانواده‌هایی که در خانه‌های تاریخی زندگی می‌کنند، امکان‌پذیر است. امروزه ساکنان بسیاری از محله‌های تاریخی ایران مانند مولوی، سید اسماعیل و پامنار در تهران یا جماله و میدان کهنه در اصفهان، یا امیرچخماق در یزد یا سنگ سیاه در شیراز فشار اجتماعی فزاینده‌ای را به عنوان ساکنان محله‌‌های پست و فقیرنشین تحمل می‌کنند و در عوض، ارزش و تفاخر از آن کسانی است که با تخریب باغات شمیران و از میان بردن چشم‌انداز البرز، برج‌نشین شده‌اند. هرگاه اینان بتوانند همچون ساکنان ونیز یا محله‌های قدیمی ‌پاریس و لندن و ولز، به سکونت در بافت تاریخی افتخار کنند، می‌توان امیدوار شد تراژدی تخریب خانه‌های تاریخی به پرده آخر رسیده است.
سخن پایانی
بهانه کردن اصلاح و بازسازی و نوسازی شهری و طرح‌های توسعه ملی و استانی و شهرسازی، بهانه پاک‌سازی بافت‌های تاریخی از لوس وجود معتادان و اراذل و اوباش و سارقان و توزیع‌کنندگان موادمخدر، ارائه خدمات بهداشتی درمانی به ساکنان این بافت‌ها و... همه و همه مشکلاتی است که بر سر راه ماندگاری بافت‌های تاریخی ماست و به این بهانه‌ها، مجوزهای تخریب خانه‌های قدیمی‌ و آثار تاریخی این شهر یکی پس از دیگری به صورت روزانه یا در خفا و پنهانی در شب تخریب می‌گردند. تنها و تنها هوشیاری مردم صاحب‌فرهنگ و بیداری دوستداران میراث فرهنگی است که مانع انجام چنین تخریب‌هایی ازسوی عوامل سودجو می‌شود. متأسفانه ناکارآمدی رسانه‌ها و تنهاگذاشتن عامه مردم توسط آنان و عدم انعکاس واقعیات موجود باعث سرعت در تخریب‌ها نیز می‌شود. امید آنکه در پاسداشت ارزش‌های ملی و میراث کهن ایرانی بیش از پیش بکوشیم و مانع هدررفت این گنجینه‌های کهن تاریخ و فرهنگ و هنرشیراز و فارس و ایران عزیز شویم.

تاکنون نظری برای این خبر ثبت نشده است!
ثبت نظر جدید
نام و نام خانوادگی  

آدرس ایمیل    

متن نظر  

کد امنیتی