[ فردا را به امروز می آوریم ]
  • آخرین شماره ۵۴۸
  • دوره جدید

سهم اسوه‌های ایثار و مقاومت از سینمای دفاع مقدس، روزنامه شیراز نوین

نگاهی به حضور زنان درآثار سینمایی دوران دفاع مقدس
سهم اسوه‌های ایثار و مقاومت از سینمای دفاع مقدس

 

لیلا رحمان‌ستایش - منتقد سینما

هم‌زمان با یورش دشمن به مرزهای میهن اسلامی و آغاز جنگ تحمیلی درسال 1359، دفاع مقدس به عنوان مهم‌ترین رویداد روز، تمامی شئون جامعه را تحت تأثیر قرار داد. طی هشت سال دفاع مقدس، زنان با هم‌صدایی و همراهی رزمندگان دلیرانه ایستادند و با پیروی از مكتب عاشورا و زینب كبری حماسه‌های فراموش نشدنی آفریدند. زنان کشورمان در طول سال‌های دفاع مقدس نقش مهمی در عرصه‌های مختلف جنگ تحمیلی برعهده داشتند و نشان دادند که به راستی لیاقت افتخارآفرینی برای جامعه خویش را خواهند داشت. آنها هم در صحنه نبرد به صورت رویارویی مستقیم با دشمن اشغال‌گر و مهاجم مصاف کردند و هم در پشت جبهه و در عرصه‌های مختلف، منشأ خدمات بسیار ارزشمندی بودند.
تعدادی از زنان ایرانی از همان ابتدای جنگ، با شروع درگیری‌ها، به طور مستقیم با عراقی‌ها وارد مبارزه شدند و مثل سایر رزمنده‌ها اسلحه به دست گرفتند و به طور مستقیم در مبارزه‌ها شرکت کردند و جمعی نیز، به ویژه در مناطق جنگی، مدیریت کانون خانواده را بر عهده داشتند. خانواده‌ای که ناگهان درگیر جنگ شده بود و مرد خانه در مناطق عملیاتی حضور داشت. اینجا بود که زنان با مدیریتشان به زندگی در منطقه جنگی رنگی تازه بخشیدند.
 علاوه بر این، زنان دیگری هم در دفاع مقدس نقش داشتند. تشویق کردن و دلگرمی دادن به همسران، برادران و پدران برای حضور در خط مقدم و ایثار جان نیز، خود مسئولیت سنگینی بود که زنان به خوبی از عهده آن برآمدند. کنار آمدن با شهادت همسران و پدران و تحمل سختی‌های زندگی یا پرستاری از همسر یا فرزندی که در راه اسلام و برای رضای خدای تعالی به این مقام نائل شده، نمادی دیگر از جهاد زنان ایرانی در بحث نقش زنان در دفاع مقدس است.
حضور زنان در سینمای دفاع مقدس
با توجه به حضور چشمگیر زنان در عرصه‌های گوناگون دفاع مقدس، به ویژه در پشت جبهه و ایفای نقش‌های گوناگون، به نظر می‌‌رسد در عرصه سینمای دفاع مقدس، آن‌چنان که باید، به نقش آنان توجه نشده است. این در حالی است که حضور چندجانبه آنان می‌توانست بسیار بیش از آنچه تاکنون به آن پرداخته شده، مورد توجه فیلم‌نامه‌نویسان و سینماگران قرار گیرد. در دهه 60 زمانی که هنوز جنگ تحمیلی در جریان بود، زنان معمولاً نقشی حاشیه‌ای در فیلم‌های مربوط به دفاع مقدس داشتند. در سینمای مردانه آن سال‌ها سهم زنان از جنگ، بودن در پس‌زمینه و در کنار مردانی بود که بار اصلی دفاع از سرزمین را به دوش می‌کشیدند. اما در دنیای واقعی زنان در طول سال‌های دفاع مقدس هم‌پای مردان بودند، گاه پشت جبهه و گاه مقابل دشمن و در مناطق جنگی، زمان زیادی لازم بود تا زنان به سینمای جنگ راه پیدا کنند. اولین تصاویر زنان در سینمای دفاع مقدس تصاویری کلیشه‌ای بود از زنانی که می‌کوشیدند همسرانشان را برای دفاع از سرزمین مادری ترغیب و تشویق کنند.
به تدریج در دل سینمای مردانه دفاع مقدس، زنان هم به سهم خود رسیدند و در کنار مردان در خط مقدم ایستادند و در قابی که از حماسه دفاع شکل می‌گرفت، جایگاهی به خود اختصاص دادند و از حاشیه به متن سینمای دفاع مقدس راه یافتند و نقششان، از خواهر شهید و همسر شهید تغییر کرد و به یکی از اعضای مؤثر در داستان تبدیل شد. مرحوم رسول ملاقلی‌پور در فیلم «نجات‌یافتگان» (۱۳۷۴) داستان ارتباط یک پرستار زن و رزمنده‌ای را روایت کرد که در موقعیتی دشوار گرفتار شده‌اند و در آن فضا، به یکدیگر علاقه‌‌مند می‌شوند. این فیلم یکی از نخستین گام‌ها برای تغییر تصویر زن در سینمای دفاع مقدس بود. 
این حماسه همچنان ناگفته‌های بسیار دارد
اگرچه در برخی فیلم‌ها چون روزهای زندگی، شیدا، روبان قرمز، آژانس شیشه‌ای، دوئل، بیداری رویاها، عصر روز دهم، روز سوم، دست‌های خالی و از فیلم‌های سال‌های اخیر فرزند خاک، دریاچه ماهی، بوسیدن روی ماه، دلتنگی‌های عاشقانه، دلبری و مجموعه‌های تلویزیونی کیمیا، خاک سرخ، قفسی برای پرواز و رقص پرواز به نقش‌آفرینی‌های زنان در کنار مردان در دوران دفاع مقدس اشاره شده، با این حال سینمای ایران هنوز نتوانسته تصویر روشن و کاملی از نقش زن در دفاع مقدس، به عنوان همسر و مادر شهید، آزاده و مفقودالاثر ارائه کند و همچنان حرف‌های بسیاری ناگفته باقی مانده است.          
 دفاع مقدس در قاب فیلم‌سازان زن 
اگر تا چندین سال پس از پایان جنگ تحمیلی، مخاطبان، قهرمان‌های دفاع مقدس را فقط رزمندگان و شهدای مرد می‌دانستند، در سال‌های اخیر برخی از کارگردانان زن، تلاش بی‌وقفه‌ای آغاز کردند تا بتوانند زنان را از حاشیه جنگ به متن آورده و از قهرمان‌هایی رونمایی کنند که مدت‌ها بود کسی به آنها نپرداخته و ناشناخته مانده بودند. شاید بتوان گفت حضور جدی فیلم‌سازان زن در مقوله دفاع مقدس، با ساخت گیلانه در۱۳۸۳به کارگردانی رخشان بنی‌اعتماد کلید خورد. این کارگردان به دلیل روحیه زنانه‌اش فیلم سینمایی «گیلانه» را ساخت و توانست به دشواری‌های زنان در جنگ دفاع مقدس بپردازد. «گیلانه» قصه زنی را روایت کرد که با عشقی ستودنی، از پسر جانبازش نگهداری می‌کند. انسیه شاه‌حسینی، یکی دیگر از چهره‌های مصمم و پرکار سینمای دفاع مقدس است. بخش اعظم فعالیت سینمایی او با این موضوع گره خورده و او در فیلم‌های «شب به خیر فرمانده» (۱۳۸۴)، «پنالتی» (۱۳۸۷) و «زیباتر از زندگی» (۱۳۹۰) به موضوع دفاع مقدس از زوایای مختلف پرداخته است. سپس، نرگس آبیار فیلم  «شیار ۱۴۳» را در سال ۱۳۹۲ ساخت. فیلم‌ساز با نمایش زندگی یک مادر (مریلا زارعی) بخشی از ناگفته‌های وضعیت زنان در جنگ را به تصویر کشیده است. تمرکز بر احوال درونی و سلوک بیرونی الفت، ناگفته‌های زندگی زنانی را به تصویر می‌کشد که فرزندانشان را در جنگ از دست داده‌اند. 
مریم دوستی در «دریاچه ماهی» وجهی دیگر از ماجرای جنگ را به تصویر ‌کشید. او کوشیده با روایت چند قصه در قالبی شاعرانه، حقایق تلخ جنگ را در قالب اثری پراحساس بیان کند. در تازه‌ترین اثر دفاع مقدس در سال‌های اخیر، منیره قیدی در سال 95 فیلم «ویلایی‌ها» را اکران کرد. این فیلم نگاهی تازه به وضعیت زنان در جنگ می‌اندازد و قصه‌اش درباره اقامت زنان در یک منطقه امن اما نزدیک به جبهه و تأثیر آنها از جنگ به عنوان رویدادی دشوار و خاص است. این فیلم‌ساز با به تصویر کشیدن سکانس‌هایی از بمباران، کوشیده در بخش تکنیکی هم به حوزه مردانه سینمای دفاع مقدس ورود کند. 
کلام آخر
اگرچه در سال‌های اخیر گام‌هایی در جهت کامل کردن تصویر زن در هشت سال دفاع مقدس برداشته شده، آنچه تاکنون انجام شده سایه‌های مبهمی از حضور چشمگیر زنان در عرصه‌های مختلف دوران دفاع مقدس بوده است و سینمای ایران، هنوز موفق نشده تصویر جامع و کاملی از نقش‌آفرینی‌های مؤثر و فداکارانه‌ای که زنان این سرزمین در دفاع مقدس داشته‌اند، ارائه دهد.
از جمله راهکارهای مناسب در ترویج فرهنگ دفاع مقدس در جامعه امروزی و ساخت فیلم‌های دفاع مقدسی، بهره‌گیری از ادبیات غنی دفاع مقدس و استفاده از ظرفیت بالای آثار ادبی است. کتاب‌های ارزنده‌ای همچون «دا» و «من زنده‌ام» با برخورداری از پتانسیل بالا و غنای ادبی، از جمله آثاری‌اند که هنوز فیلم‌هایی در مورد آنان ساخته نشده است. 
بهره‌گیری از خاطرات نیز از دیگر روش‌ها در جهت نمایاندن چهره زن در سال‌های دفاع مقدس است. خاطراتی که تاریخ این مرز و بوم را تعیین می‌کند، به آنها شکل می‌دهد و روح می بخشد. 
مرور زندگینامه فرماندهان شهید دفاع مقدس و زندگی همسران، مادران و فرماندهان در طول دفاع مقدس نیز می‌تواند دستمایه بسیار خوبی برای نوشتن فیلم‌نامه‌هایی متفاوت و عمیق با مضمون بررسی نقش زنان در دفاع مقدس باشد. 
در کنار این موارد، به کارگیری شیوه‌های غیرمستقیم و قالب‌های جذاب هنری همچون ساخت کلیپ‌ها و فیلم‌های کوتاه، به ویژه در شبکه‌های مجازی در مورد زنان و دفاع مقدس نیز می‌تواند بیش از پیش در شناساندن و معرفی این اسوه‌های صبر و مقاومت برای همگان و به ویژه نسل امروز مؤثر باشد. 

 

تاکنون نظری برای این خبر ثبت نشده است!
ثبت نظر جدید
نام و نام خانوادگی  

آدرس ایمیل    

متن نظر  

کد امنیتی