یارانه بنزین؛
سرمایه‌ای که دود می‌شود

یارانه بنزین در سال ۱۴۰۳ با رقم حیرت‌انگیز ۲۱میلیارد دلار، رکوردی تاریخی در اقتصاد ایران به ثبت رسانده است. این عدد به‌تنهایی معادل ۱۷ درصد کل یارانه‌های کشور است و به‌معنای آن است که دولت روزانه نزدیک به ۵هزارمیلیارد تومان برای سوخت خودروها هزینه می‌کند. پرسش اساسی اینجاست: آیا چنین مصرفی، آن هم در شرایطی که اقتصاد ایران با محدودیت منابع ارزی و فشارهای خارجی دست‌وپنجه نرم می‌کند، عقلانی و پایدار است؟
مصرف بنزین در ایران نه‌تنها از استانداردهای جهانی فاصله دارد، بلکه به‌طور میانگین دو تا سه برابر یک کشور ۸۵میلیون نفری در شرایط معمول است. دلایل این ناترازی روشن‌ است: خودروهای پرمصرف و فرسوده، نبود زیرساخت‌های کافی حمل‌ونقل عمومی، گران بودن هزینه حمل‌ونقل جمعی در مقایسه با ارزانی سوخت شخصی، و فرهنگ مصرفی که به‌جای اصلاح، با سیاست‌های غلط تثبیت شده است. نتیجه آنکه بخش بزرگی از سرمایه ملی، به‌جای آنکه صرف توسعه زیرساخت‌ها، آموزش، سلامت یا تولید شود، در باک خودروها می‌سوزد و به هوا می‌رود.
یارانه سنگین بنزین، در ظاهر حمایت از مردم است؛ اما در واقعیت بیشتر به سود پرمصرف‌ها و اقشار پردرآمد تمام می‌شود. خانوارهای کم‌درآمد که خودرو ندارند یا مصرف اندکی دارند، سهم ناچیزی از این یارانه می‌برند؛ در حالی که طبقات بالاتر با چند خودرو شخصی، بیشترین بهره را می‌برند. این همان «توزیع معکوس عدالت» است که نه‌تنها به کاهش فقر کمکی نمی‌کند، بلکه شکاف طبقاتی را عمیق‌تر می‌سازد.
از سوی دیگر، واردات بنزین برای جبران ناترازی روزانه بیش از ۲۰میلیون لیتر، نیازمند ارز سنگین است؛ ارزی که می‌توانست صرف توسعه صنایع، حمایت از صادرات غیرنفتی یا سرمایه‌گذاری در انرژی‌های تجدیدپذیر شود. به بیان ساده، ما سرمایه ملی را دود می‌کنیم تا چرخه‌ای معیوب ادامه یابد.
راهکار روشن است: اصلاح قیمت‌گذاری انرژی، توسعه حمل‌ونقل عمومی ارزان و کارآمد، نوسازی ناوگان فرسوده، و فرهنگ‌سازی مصرف بهینه. هیچ کشوری با یارانه‌های سنگین سوخت به توسعه پایدار نرسیده است. تجربه جهانی نشان می‌دهد که انرژی ارزان، انگیزه برای بهره‌وری و نوآوری را از بین می‌برد و اقتصاد را به سمت مصرف‌گرایی می‌برد.
امروز فرصت تاریخی برای بازنگری در سیاست‌های انرژی وجود دارد. اگر این ۲۱میلیارد دلار به‌جای دود شدن در خیابان‌ها، به سمت سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های حمل‌ونقل، انرژی پاک و صنایع مولد هدایت شود، نه‌تنها عدالت اجتماعی محقق می‌شود، بلکه اقتصاد ایران از چرخه فرساینده یارانه‌های سوخت رهایی خواهد یافت.
یارانه بنزین در ایران به یک غول اقتصادی تبدیل شده است؛ غولی که هر روز میلیاردها تومان از سرمایه ملی را می‌بلعد و در نهایت جز آلودگی هوا، ناترازی بودجه و بی‌عدالتی اجتماعی چیزی به جا نمی‌گذارد. اصلاح این وضعیت، جسارت سیاسی و برنامه‌ریزی دقیق می‌خواهد. اگر امروز تصمیم نگیریم، فردا دیگر فرصتی برای نجات سرمایه ملی باقی نخواهد ماند.