آخرین جرعه

شمارش معکوس برای بدرقه آخرین جرعه‌های آب آغاز شده است. میزان انباشتگی ذخایر آبی پشت بسیاری از سدهای ایران به پایان رسیده و سامانه‌های پاییزی هنوز برای آسمان ایران خبرهای خوبی ندارند. به روزهای پایانی آبان‌ماه 1404 شمسی رسیدیم و این حجم از خشک‌سالی اقلیم ایران در تاریخ جغرافیایی این سرزمین سابقه نداشته است.
در این میان با یک غفلت بزرگ در سطح کشور روبه‌رو هستیم. در بحبوحه این کارزار هنوز آب‌های گران‌بها برای مصارف صنعتی اختصاص می‌یابند و احداث تصفیه‌خانه و اختصاص پساب برای مصارف صنعتی و آبیاری فضای سبز، قربانی کمبود اعتبار و مدیریت لاابالی شده‌اند. بسیاری از این پروژه‌های دوستدار محیط‌زیست که قرار بود در سال‌های گذشته به بهره‌برداری برسند، هنوز به نیمه راه هم نرسیده‌اند و این امر نشان از غفلت‌های بزرگی در عرصه مدیریت آب دارد.
به‌موازات این غفلت، کشت و زرع محصولات کشاورزی «آب‌بر» در مقیاس وسیعی دنبال می‌شود و گروهی از کشاورزان توجهی به محدودیت‌های زیست‌محیطی ندارند. هرساله الگوی کشت توسط جهاد کشاورزی به فعالان این عرصه ارائه می‌شود تا بیشترین بهره‌وری مناسب با اقلیم در دستور کار قرار گیرد؛ اما در مناطق خشک و بایر همچنان شاهد استخراج آب از چاه‌های غیرمجاز برای شالی‌کاری و کشت محصولات پرآب‌بر هستیم و محصولات غیراستراتژیک را در قبال مبلغی اندک روانه بازارهای داخلی و بین‌المللی می‌کنیم.
امروزه بسیاری از کشورهای دنیا به‌دلیل محدودیت‌های اقلیمی به کشت فراسرزمین روی آورده‌اند و به نظر می‌رسد فلات گرم و خشک ایران به‌عنوان مقصدی برای کشت محصولات آب‌بر همسایگان درآمده است. شاید ما از یاد برده باشیم که در کشور واحدی به نام ایران پهناور زیست مشترک داریم و غرق شدن این سرزمین در برهوت خشک‌سالی، قربانیان زیادی می‌گیرد.
در نظر داشته باشیم پایان آب به مهاجرت اجباری می‌انجامد و بسیاری از کلان‌شهرها و شهرهای ایران از این کابوس دردناک در امان نیستند. یک‌چهارم اقتصاد ایران در تهران انباشته شده و خالی شدن این سرزمین از آب، به‌معنای تخلیه پایتخت خواهد بود. در این هنگامه سخت اقتصادی، بحران کم‌آبی بار مضاعفی بر کشور تحمیل می‌کند و عبور از این بحران به‌سادگی امکان‌پذیر نیست.
آب بسیاری از کلان‌شهر‌های ایران به منابع سطحی و زیرزمینی وابسته است و پایتخت با جمعیتی بالغ بر ۱۴میلیون نفر از کاهش بارندگی، افزایش متوسط دمای هوا و رشد بی‌رویه مصرف در عذاب است. هشدارهای اخیر مسئولان ارشد کشور نشان از رویارویی ایران با بحرانی وخیم و بی‌سابقه خشک‌سالی دارد که همکاری مردم با حاکمیت در این راستا ضروری و اجتناب‌ناپذیر به نظر می‌رسد.
در یکی از صریح‌ترین هشدارهای رسمی طی روزهای اخیر، رئیس‌جمهوری اعلام کرد: «اگر تا آذرماه در تهران باران نبارد، باید آب را جیره‌بندی کنیم؛ اگر باز هم نبارید، باید تهران را خالی کنیم.» این گفته ریشه در وخامت شرایط اقلیمی و شدت بحران منابع آب دارد و اشتباهات پیشینیان در حکمرانی زیست‌محیطی کشور را تداعی می‌کند.
بسیاری از کشورهای دنیا با شرایط سخت اقلیمی روبه‌رو شدند و با اتخاذ راهکارهای علمی، سرمایه‌گذاری و همکاری ملت با حاکمیت توانستند از شرایط قرمز جغرافیایی عبور کنند. کشوری مانند سنگاپور از منابع طبیعی آب محروم است و با اجرای برنامه «آب بازیافتی» توانست فاضلاب شهری را به آب آشامیدنی تبدیل کند و وابستگی خود به واردات آب را به کمتر از ۵۰ درصد برساند. هلند با ساخت زیرساخت‌های مقاوم در برابر سیلاب و طراحی شهرهای تطبیق‌پذیر با تغییرات اقلیمی، توانست امنیت آبی را حفظ کند. استرالیا پس از خشک‌سالی هزاره، ساختار حکمرانی آب را اصلاح کرد و با تخصیص بازارمحور، بازچرخانی و آموزش عمومی، مصرف آب را به‌طور چشمگیری کاهش داد.
تجربه موفق این کشورها نشان می‌دهد که عبور از بحران آب امکان‌پذیر است و با مدیریت دانش‌محور اختصاص اعتبارات ویژه می‌توان از برهوتی شدن اقلیم ایران و مهاجرت‌های اجباری پیشگیری کرد.
بر اساس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشک‌سالی، ذخایر بسیاری از سدها در استان‌های تهران، آذربایجان غربی و شرقی، خراسان‌شمالی، جنوبی و ‌رضوی، اصفهان و استان مرکزی به مرز تک‌‌رقمی رسیده است و گزارش‌های وزارت نیرو هم نشان می‌دهد که بسیاری از سدهای کشور نظیر فریمان، کریت، دوستی، بار، طرق، بارزو، وشمگیر، دانشمند، لار و آلاک، رودبال، تنگاب و استقلال، عباس‌آباد، قوری‌چای، آیدوغموش، سفیدرود و سنگه‌سیاه در آستانه خشک شدن کامل قرار 
گرفته‌‌اند.