فرزانه صنعتی- گروه خبر
فرونشست زمین امروز به یکی از جدی‌ترین تهدیدهای استان فارس و به‌ویژه شهرستان‌های مرودشت و کازرون تبدیل شده است. این پدیده که برخلاف زلزله یا سیلاب، آرام و بی‌صدا رخ می‌دهد، می‌تواند آثار زیست‌محیطی، اقتصادی و فرهنگی غیرقابل‌جبرانی به جا بگذارد. سکوت زمین نباید باعث بی‌توجهی شود؛ زیرا فرورفتن خاک در دشت‌ها و مناطق کشاورزی، پیامدهایی است که مستقیماً زندگی مردم، زیرساخت‌ها و حتی میراث‌فرهنگی ارزشمند استان را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد. حسین ظفری، سخن‌گوی سازمان مدیریت بحران کشور، در تازه‌ترین اظهارات خود اعلام کرد که فرونشست زمین در استان فارس طی سال‌های اخیر شدت گرفته و دشت‌های مرودشت، داراب، شیراز و جنوب استان و محدوده‌های اطراف آثار تاریخی تخت‌جمشید و نقش رستم از جمله مناطق آسیب‌پذیر هستند. او افزود که این پدیده نتیجه سال‌ها برداشت بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی و توسعه کشاورزی و شهری بدون توجه به ظرفیت‌های طبیعی زمین است. از دهه ۱۳۵۰ برداشت از چاه‌های مجاز و غیرمجاز شدت گرفت و هم‌زمان با کاهش بارش‌ها و افزایش خشک‌سالی، سفره‌های زیرزمینی به‌تدریج تضعیف شدند. امروز فرونشست زمین دیگر تنها یک مسئله محیط‌زیستی نیست؛ بلکه تهدیدی ملی است که امنیت آب، کشاورزی، زیرساخت‌ها و میراث‌فرهنگی استان را نشانه گرفته است. استان فارس به‌دلیل شرایط اقلیمی و اهمیت کشاورزی، در معرض آسیب‌های فرونشست قرار دارد. اقتصاد استان بر پایه کشاورزی استوار است و ده‌هاهزار هکتار زمین‌های زراعی و باغ‌ها وابسته به منابع آب زیرزمینی هستند. کاهش تراز آبخوان‌ها، علاوه بر تهدید کشاورزی، زمینه بروز مشکلات اقتصادی برای روستائیان و شهروندان استان را فراهم کرده است. کارشناسان هشدار می‌دهند که اگر روند فعلی ادامه یابد، بسیاری از دشت‌های استان با افت شدید توان تولید کشاورزی مواجه خواهند شد و مهاجرت از مناطق روستایی به شهرها افزایش خواهد یافت. طبق اعلام سخن‌گوی سازمان مدیریت بحران، استان خراسان رضوی بیشترین وسعت پهنه فرونشست کشور را دارد و پس از آن استان‌های فارس، کرمان، خوزستان و اصفهان در رتبه‌های بعدی قرار گرفته‌اند. از نظر تعداد شهرهای در معرض خطر، اصفهان در رتبه نخست و تهران از نظر جمعیتِ تحت‌تأثیر در صدر است. در فارس نیز برخی دشت‌ها و مناطق کشاورزی طی سال‌های اخیر با افت شدید سطح آب زیرزمینی روبه‌رو بوده‌اند و کارشناسان هشدار می‌دهند که این روند، در صورت ادامه می‌تواند به محدوده‌های پیرامونی شیراز نیز سرایت کند و علاوه بر تأثیر بر کشاورزی، بر وضعیت سکونتگاه‌ها و زیرساخت‌های شهری نیز اثرگذار باشد. این امر ضرورت توجه ویژه به مدیریت منابع آب، اصلاح الگوی کشت و افزایش نظارت بر برداشت‌ها را دوچندان می‌کند. سخن‌گوی سازمان مدیریت بحران کشور در ادامه به اقدامات دولت برای مقابله با فرونشست اشاره کرد و گفت که تاکنون بیش از ۱۰۰هزار حلقه چاه مجاز به سامانه هوشمند کنترل برداشت مجهز شده و حدود ۲۰هزار حلقه چاه غیرمجاز نیز تنها در سال گذشته مسدود شده است. او افزود که نقشه‌های پهنه‌های فرونشست توسط سازمان نقشه‌برداری کشور و سازمان زمین‌شناسی تهیه شده و بر اساس این نقشه‌ها، دستورالعمل‌های فنی برای پروژه‌های عمرانی تدوین شده است تا ریسک آسیب به زیرساخت‌ها و آثار تاریخی کاهش یابد. رعایت این دستورالعمل‌ها در مناطق پرخطر الزامی است و هرگونه ساخت‌وساز بدون در نظر گرفتن پهنه‌های حساس فرونشست می‌تواند پیامدهای جبران‌ناپذیری به‌دنبال داشته باشد. ظفری همچنین از انجام ارزیابی خطرپذیری فرونشست در بخش‌هایی از خطوط ریلی، جاده‌ای و فرودگاه‌های کشور خبر داد و گفت که نتایج این ارزیابی‌ها به دستگاه‌های مسئول ابلاغ شده است تا برنامه‌ریزی دقیق و اقدامات پیشگیرانه صورت گیرد. وی یادآور شد که حفاظت از بناهای تاریخی، به‌ویژه تخت‌جمشید و نقش رستم، یکی از اولویت‌های اصلی دولت در استان فارس است؛ زیرا این آثار نه‌تنها ارزش فرهنگی و تاریخی بالایی دارند، بلکه گردشگری استان و اقتصاد محلی را نیز تحت ‌تأثیر مستقیم قرار می‌دهند. ترک‌ها و نشست‌های نامتقارن زمین می‌تواند به ساختار بناها آسیب برساند و به‌مرور زمان خسارات جبران‌ناپذیری ایجاد کند. علاوه بر اقدامات کنترلی، سخن‌گوی مدیریت بحران کشور از طرح‌های آبخیزداری و مدیریت سیلاب خبر داد که توسط وزارت نیرو و سازمان منابع طبیعی در حال اجراست. هدایت رواناب‌ها به سمت آبخوان‌ها، علاوه بر افزایش سطح آب‌های زیرزمینی، در کاهش سرعت فرونشست نقش مؤثری دارد و نتایج اولیه آن در برخی مناطق فارس مثبت بوده است. وی افزود که ادامه این اقدامات نیازمند تداوم، برنامه‌ریزی بلندمدت و همکاری میان دستگاه‌های مسئول است تا اثرات آن پایدار شود. ظفری تأکید کرد که سازمان مدیریت بحران کشور به‌صورت مستمر بر اجرای برنامه ملی کاهش خطر حوادث و سوانح نظارت دارد و وظایف دستگاه‌ها در این برنامه مشخص شده است. گزارش‌های دوره‌ای از روند اجرای اقدامات به دولت ارائه می‌شود و حمایت از دستگاه‌های مسئول برای کاهش خطرپذیری زیرساخت‌ها و سکونتگاه‌ها از مأموریت‌های اصلی سازمان به شمار می‌رود. سخن‌گوی مدیریت بحران در بخش دیگری از سخنان خود، درباره راهکارهای بلندمدت کاهش فرونشست توضیح داد که همکاری با وزارت جهاد کشاورزی برای اصلاح الگوی کشت، توسعه آبیاری نوین، کنترل برداشت‌ها و اجرای مستمر پروژه‌های آبخیزداری از جمله اقداماتی است که دنبال می‌شود. به گفته وی، اجرای این راهکارها می‌تواند سرعت گسترش فرونشست در دشت‌های استان فارس را کاهش دهد و آسیب‌های زیربنایی و کشاورزی را به حداقل برساند. کارشناسان محیط‌زیست و منابع آب بر این باورند که فرونشست زمین نتیجه مدیریت نادرست منابع آب و توسعه کشاورزی و شهری بدون در نظر گرفتن ظرفیت‌های طبیعی است، اما هشدار اصلی آن برای استان فارس، تهدیدی دوگانه است؛ از یک سو کشاورزی و معیشت مردم تحت‌فشار قرار دارد و از سوی دیگر، آثار تاریخی ارزشمند استان در خطر قرار دارند. آثار تخت‌جمشید و نقش رستم نه‌تنها هویت تاریخی ایران را نمایندگی می‌کنند، بلکه بخش مهمی از اقتصاد گردشگری استان فارس را نیز تشکیل می‌دهند و آسیب به این بناها می‌تواند تبعات اقتصادی و فرهنگی گسترده‌ای داشته باشد. فرونشست زمین اگرچه آرام است، اما پیام آن روشن است: زمین هشدار داده و این بار نه با صدا، بلکه با نشانه‌هایی ملموس و قابل‌مشاهده در کشاورزی، سکونتگاه‌ها و بناهای تاریخی استان فارس. آینده‌ای که اگر امروز برای آن تصمیم گرفته نشود، فردا بازگشت‌پذیر نخواهد بود. برای شیراز و استان فارس، این بحران بیش از یک مسئله فنی یا محیط‌زیستی، هشداری جدی برای بازنگری در سیاست‌های توسعه، مدیریت منابع آب و حفاظت از میراث‌فرهنگی است. تنها با اصلاح الگوی کشت، توسعه آبیاری نوین، مدیریت پایدار منابع آب و حفاظت از آثار تاریخی می‌توان از پیامدهای فرونشست در استان فارس جلوگیری کرد و اقتصاد کشاورزی و فرهنگی استان را نجات داد.