سعیدرضا امیرآبادی- گروه گزارش
amirabadi_shznvn@yahoo.com

////اشاره:
ویروس جمعه سیاه در حال گسترش است. اگر دیروز صنف پوشاک و لوازم خانگی برای افزایش کسب درآمد در جمعه سیاه، لحظه‌شماری ‌می‌کردند. در سالیان اخیر، پاند می‌‌این ویروس به برخی مشاغل نظیر عطاری، فروشندگان موادغذایی، داروخانه، طلا و جواهر، لوازم یدکی خودرو، تورهای گردشگری، لوازم ساختمانی، پزشکی زیبایی و غیره هم سرایت کرده است. اگر هدف از تخفیف‌های جمعه سیاه حمایت از اقتصاد خانوار و رونق کسب‌و‌کار بود، این امر پدیده مثبت اقتصادی قلمداد‌ می‌شد؛ اما متأسفانه سودجویان از هر مناسبتی برای کسب درآمد نامشروع بهره‌ می‌گیرند.
طی ماه‌های اخیر قدرت خرید جامعه با شتاب در مسیر زوال است و این بهترین فرصت برای سودجویان و کلاهبرداران برای کسب مال نامشروع قلمداد ‌می‌شود. امروزه جمعه سیاه غربی به پدیده‌ای فراگیر در داد و ستدهای اقتصاد ایران تبدیل شده و در اواخر سال میلادی شاهد انبوهی از حراجی‌های راست و دروغین در فضای مجازی و فروشگاه‌های سطح شهر هستیم. تنوع کالایی در جمعه سیاه بسیار زیاد است. از لوازم خانگی تا پوشاک، از کنسول‌های بازی تا دستگاه‌های تلفن همراه، از مایحتاج بانوان تا لوازم شخصی آقایان و از روکش اتومبیل تا نرم افزارهای کاربردی رایانه. گروه گزارش شیرازنوین نگاهی به این پدیده نوظهور در آستانه جمعه سیاه داشته است.
 رونق کلاهبرداری در جمعه سیاه
شگردهای کلاهبرداری در بلک‌فرایدی متفاوت است. شبکه‌های فیشینگ با ارسال لینک‌های آلوده به تلفن‌های همراه مترصد سرقت اطلاعات و تخلیه حساب‌های بانکی هستند و گروهی از فروشگاه‌ها به بهانه ارائه تخفیف‌های دروغین، اجناس نامرغوب را به بهایی بالاتر از ارزش اولیه آن ارائه‌ می‌‌کنند.
البته پیش از این، گران‌فروشی برخی از هایپرمارکت‌ها هم با دستکاری قیمت ثابت شده بود. در این روش کلاهبرداری، فروشگاه از کارخانه تولیدی درخواست‌ می‌‌کرد قیمتی بالاتر از معمول را بر روی محصول درج کند و سپس با ارائه تخفیف فریبنده محصول را به بهایی گزاف‌تر از ارزش اولیه ارائه‌ می‌‌کرد و بسیاری از مشتریان در دام این فریبکاری گرفتار‌ می‌‌آمدند.
یکی دیگر از شگردهای قدی می‌‌برخی از فروشگاه‌های فضای مجازی را مرور کنیم؛ محصول ارسال‌شده برای مشتری با نمونه اصلی از نظر کیفی تفاوت‌های بسیار دارد. بدین معنا که سودجویان با نمایش کالای اصلی و با کیفیت اقدام به فریب مشتریان‌ می‌‌کنند و سپس با ارسال کالاهای جعلی و بی‌کیفیت، سود هنگفتی به جیب‌ می‌‌زنند. البته گزارش‌های زیادی هم از عدم ارسال کالا در مراجع قضایی به ثبت رسیده که پیگیری آن زمان‌بر خواهد بود.
به همیت دلیل وزارت صمت اقدام به تعریف «اینماد» برای اعتبار بخشی به فروشگاه‌های مجازی کرد. اینماد (نماد اعتماد الکترونیکی) مجوز رسمی ‌‌و لوگویی است که از سوی مرکز توسعه تجارت الکترونیکی وابسته به وزارت صنعت، معدن و تجارت به فروشگاه‌های اینترنتی اعطا می‌شود. هدف از صدور اینماد، تأمین اعتبار قانونی کسب‌وکار آنلاین و افزایش اعتماد مشتریان هنگام خرید است. در واقع وقتی وب‌سایتی اینماد را دریافت می‌کند، مشتری با کلیک روی لوگوی اینماد می‌تواند اطلاعات کسب‌وکار، وضعیت صلاحیت آن و اعتبار نماد را مشاهده کرده و از مشروعیت آن اطمینان حاصل کند.
 پلیس همیشه هوشیار است
در همین زمینه معاون فرهنگی و اجتماعی پلیس فارس از عموم جامعه درخواست کرد هنگام دادوستد، با دقت و درایت بیشتری عمل کنند.
سرهنگ حمید افرامن در پاسخ به شیرازنوین از هوشیاری پلیس فارس در راستای مقابله با جرائم خبر داد و افزود: به عموم جامعه توصیه‌ می‌‌کنیم در هنگام خریدوفروش کالا، به‌ویژه در فضای مجازی جانب احتیاط را رعایت کنند. وی با هشدار نسبت به ترفندهای مختلف کلاهبرداران اینترنتی درخصوص حراج‌های موسوم به جمعه سیاه، گفت: چندسالی است که بلک‌فرایدی (جمعه سیاه) در ایران هم رایج شده و بسیاری از کلاهبرداران با تبلیغات گمراه‌کننده سعی دارند تا مشتریان را قربانی سودجویی‌های خود کنند.
سرهنگ افرامن افزود: سودجویان با افزایش چندبرابری قیمت کالاها و اعمال تخفیف روی آن سعی دارند تا به خریداران القا کنند که قرار است این محصولات را با قیمت منصفانه بخرند و در نهایت سود زیادی نصیب شان شود؛ در‌حالی‌که خبری از تخفیف واقعی نیست و همه چیز، فقط یک بازی تبلیغاتی است. وی افزود: انواع روش‌های کلاهبرداری در جمعه سیاه وجود دارد که می‌طلبد کاربران با رعایت جوانب احتیاط تا در دام کلاهبرداران گرفتار نشوند. فروشگاه‌های آنلاین یکی از مکان‌های اصلی کلاهبرداری در رویداد بلک‌فرایدی است؛ بسیاری از این فروشگاه‌ها با استفاده از تصاویر جذاب و قیمت‌های دروغین، مشتریان را جذب می‌کنند. وی ادامه داد: گاهی برخی از فروشگاه‌های فضای مجازی حتی وجود ندارند و با دریافت مبلغ از مشتری، کالا را ارسال نمی‌کنند و یا کالایی کوچک‌تر و کمتر از  آنچه تبلیغ و فروخته شده بود، ارسال می‌کنند؛ این موضوع مخصوصاً در فروشگاه شناخته‌شده رایج است.
سرهنگ افرامن اظهار کرد: یکی دیگر از رایج ترین روش‌های کلاهبرداری در بلک‌فرایدی، تبلیغات گمراه‌کننده است، بسیاری از فروشگاه‌های فیزیکی یا آنلاین، قبل از بلک‌فرایدی قیمت کالاهای خود را افزایش می‌دهند، اما در روز جمعه سیاه، قیمت‌ها را به ظاهر کاهش‌ می‌‌هند و به مشتریان اعلام‌ می‌‌کنند که تخفیف‌های بزرگی اعمال شده، در‌حالی‌که قیمت نهایی کالا با قیمت واقعی آن تفاوت چندانی ندارد و در بسیاری موارد حتی گران‌تر از قیمت واقعی تمام می‌شود. وی ادامه داد: روش رایج دیگر کلاهبرداری، فروش کالاهای بی‌کیفیت یا تاریخ‌مصرف‌گذشته به اسم تخفیف ویژه است؛ برخی فروشندگان، کالاهایی که در انبارهای‌شان مانده و قابل فروش نیستند را به بهانه تخفیف در این روزها عرضه می‌کنند و مشتریان نیز به‌دلیل جذابیت تخفیف‌ها، این کالاها را خریداری می‌کنند، اما پس از خرید متوجه کیفیت پایین یا تاریخ ‌مصرف ‌گذشته آن‌ها می‌شوند.
معاون پلیس فارس گفت: همچنین برخی صفحات و کانال‌ها در فضای مجازی، بدون اعتبار در زمینه کسب‌و‌کار اینترنتی وارد می‌شوند، حتی برخی صفحات در قالب فروشنده ابتدا به تعهدات خود عمل می‌کنند و با جذب مشتری و کسب اعتبار لازم در ادامه اقدام به کلاهبرداری می‌کنند. وی با ارائه راهکاری به‌منظور پیشگیری از موفقیت شیادان و کلاهبرداران، گفت: سودجویان در پاره‌ای مواقع با قیمت‌های فریبنده به‌دنبال اغفال جامعه هستند. لذا قبل از رؤیت کالا و اطمینان از کیفیت و اصالت آن هیچ‌گونه وجهی نشود. معاون فرهنگی و اجتماعی پلیس فارس، افزود: در هنگام خرید، از فروشندگان دارای هویت معتبر خرید کنید.
به گفته سرهنگ افرامن، لینک‌های که به‌صورت پیامک از طریق سرشماره‌های ناشناس ارسال‌ می‌‌شود،‌ می‌‌تواند زمینه‌ساز کلاهبرداری سودجویان را فراهم ‌آورد؛از باز کردن آن‌ها اجتناب کنید. وی افزود: در هنگام فروش کالا به ارائه رسید واریز ازسوی مشتری بسنده نکنید و با استعلام حساب از واریز شدن وجه اطمینان یابید.سرهنگ افرامن در بخش پایانی سخنانش گفت: با تلاش کارکنان خدوم پلیس فتا فردی که با استفاده از نرم افزار رسیدساز جعلی مقادیری طلا خریداری کرده بود، دستگیر و تحویل مراجع قضایی شد.
 دستکاری قیمت در جمعه‌بازار
مشاهدات میدانی خبرنگار شیرازنوین نشان‌ می‌‌دهد که در جمعه سیاه نیز شاهد چنین سناریویی هستیم. برخی از فروشندگان، بهای اولیه اجناس را دستکاری کرده و با قیمتی به‌مراتب بالاتر عرصه‌ می‌‌کنند و بسیاری از مشتریانی که اطلاعی از تعرفه بازار ندارند، در این دام‌های خوش آب و رنگ گرفتار‌ می‌‌آیند.
برای مثال یک دستگاه غذاساز خانگی با قیمت 12میلیون تومان در یکی از فروشگاه‌های لوازم خانگی عرضه شده و بهای آن پس از تخفیف ده میلیون دویست هزار تومان عرضه‌ می‌‌شود؛ اما همین کالا در فروشگاه‌هایی که سودای جمعه سیاه ندارند، به قیمت نه میلیون و نهصدهزار تومان ارائه‌ می‌‌شود. 
متأسفانه برخی از این تبلیغات گسترده نه‌تنها هیچ نشانی از حمایت از اقتصاد خانوار ندارند، بلکه طوری با فریبکاری طراحی شده اند که اقشار عمو می‌‌جامعه را اغوا‌ می‌‌کنند. این روزها فروشگاه‌های جمعه سیاه، شبیه بازار مکاره‌ای شده‌اند که برای درامان ماندن از فریب سودجویان باید هوشیار و آگاه بود.
 از جمعه‌بازار تا بلک‌فرایدی
در همین راستا یک جامعه‌شناس با نگاهی متفاوت به رویداد اقتصادی جمعه سیاه‌ می‌‌نگرد. دکتر ابوالقاسم فاتحی با اشاره پیشنه‌ای از بلک‌فرایدی، گفت: جمعه سیاه دارای ماهیت اقتصادی و فرهنگی است. این رویداد معمولاً در آستانه کریسمس شکل می‌گیرد و برای یک طبقه خاص، نقش نوعی سوپاپ اطمینان را ایفا می‌کند؛ روزی که فروشگاه‌ها حراج می‌گذارند تا اقشاری که توان خرید ندارند، بتوانند کالاهای موردنیاز خود را تهیه کنند. وی با بیان اینکه این الگوی رفتاری «بدون پیوند فرهنگی» به کشور ما وارد شده، اظهار داشت: امروزه ما مبلغ و مُبشّر یک رفتار اقتصادی شده‌ایم که نه به لحاظ مبنای اقتصادی و نه فرهنگی با زیست‌بوم ما سازگار نیست و گاهی در تضاد است. او برای مقایسه، نمونه‌هایی از سنت ایرانی ارائه می‌دهد: در فرهنگ ما جمعه‌بازارها تعریف‌شده‌اند، یا اینکه در شب‌های نزدیک به عید نوروز معمولاً بازارها حراج می‌کنند و مردم خریدهایشان را در یکی دو روز پایانی انجام می‌دهند تا ارزان‌تر شود. این رفتار در فرهنگ ما جا افتاده، اما کشیدن الگوی بلک‌فرایدی به ایران معنا ندارد.
این استاد دانشگاه جمعه سیاه را مصداق مصرف گرایی دانسته و‌ می‌‌گوید: مردم و به‌ویژه رسانه‌ها باید روشنگری کنند. بلک‌فرایدی فقط بحث خرید ارزان نیست؛ یک رفتار اقتصادی صرف هم نیست. رسانه‌ها باید آگاهی بدهند و نشان دهند که این رفتار در فرهنگ ما معنا ندارد و می‌تواند پیامدهای اقتصادی و اجتماعی داشته باشد. 
فاتحی تأکید می‌کند که ظاهر فریبنده حراج‌ها نباید مانع دیده‌شدن حقیقت شود؛ زیرا حتی اگر فروشنده در مقطعی «چوب حراج» بر کالاهایش بزند، در نهایت ساختار اقتصادی به‌گونه‌ای شکل می‌گیرد که بیشترین سود و منفعت به جیب همان فروشنده بازگردد. فاتحی همچنین به بُعد اجتماعی موضوع اشاره می‌کند: وقتی شکاف اقتصادی وجود دارد و محرومیت نسبی ایجاد شده، تقاضا نیز بالا می‌رود. به گفته او، خانواده‌هایی که توان مالی محدودی دارند و نیازمند تأمین ضروریات زندگی هستند، ناچار می‌شوند در چنین دوره‌هایی برای خرید اقدام کنند و همین «تقاضای اجتماعیِ ایجادشده» بازار را فعال نگه می‌دارد.
این جامعه‌شناس بر ضرورت تدوین یک سیاست اقتصادی سالانه و قابل پیش‌بینی برای حمایت از اقشار کم‌درآمد تأکید می‌کند. به گفته او، اگر در طول سال «فروشگاه‌ها و مراکزی» وجود داشته باشد که نیازهای طبقه متوسط به پایین و اقشار محروم را به‌طور مستمر تأمین کنند و این گروه‌ها «اطمینان» داشته باشند که کالاهای ضروری‌شان در زمان مناسب و با قیمت منطقی فراهم خواهد شد؛ چه در شب کریسمس، چه شب عید نوروز و چه دیگر مناسبت‌ها و همچنین هیجان خرید نیز کاهش پیدا می‌کند.
 نقض قانون حمایت از  حقوق مصرف‌کنندگان
این شیوه کلاهبرداری در مجامع قانونی قابل پیگیری است. شیوه بالابردن قیمت محصول و ارائه تخفیف‌های دروغین برای ترغیب مشتری به‌عنوان نقض ماده ۷ قانون حمایت از حقوق مصرف‌کنندگان برشمرده‌ می‌‌شود. در این ماده قانونی به صراحت آمده است که تبلیغات خلاف واقع و ارائه اطلاعات نادرست که موجب فریب یا اشتباه مصرف‌کنندگان، ازجمله از طریق وسائل ارتباطی، رسانه‌های گروهی و برگه‌های تبلیغاتی شود، ممنوع است.
 ریشه‌یابی بلک‌فرایدی
 روز «جمعه سیاه» ریشه در دهه پنجاه میلادی دارد. در آن زمان بسیاری از فروشگاه‌های شهر فیلادلفیای ایالات متحده اقدام به برگزاری حراجی در مقیاس وسیعی کردند که با ازدحام بی‌سابقه جمعیت روبه‌رو شد و پلیس آن روز را «جمعه سیاه» نامید. این حراجی‌های پایان سال میلادی با ظهور اینترنت و فراگیر شدن خریدهای مجازی به شکل یک عدات عامه‌پسند درآمد و پس از چندی در تقویم فروشگاه‌های بزرگ اینترنتی مانند آمازون هم به ثبت رسید. متأسفانه جمعه سیاه گاهی قربانی هم گرفته است. در سال 2008 یک کارگر در فروشگاهی به‌دلیل هجوم گسترده مشتریان جان خود را از دست داد و قربانی «بلک‌فرایدی» شد.