آب، آزمون بزرگ مدیران

بحران آب در ایران دیگر یک هشدار زیست‌محیطی ساده نیست؛ امروز به تهدیدی برای امنیت ملی، اجتماعی و حتی اقتصادی کشور بدل شده است. سخنان اخیر رئیس‌جمهور درباره ضرورت ایجاد یک ساختار مدیریتی صحیح در حکمرانی آب، نشان می‌دهد که دولت به اهمیت این موضوع واقف است. اما تجربه سال‌های گذشته ثابت کرده که صرف تدوین راهبردها و صدور بخش‌نامه‌ها کافی نیست؛ آنچه ایران نیاز دارد، اجرای دقیق قوانین، نظارت جدی و مشارکت واقعی مردم و دانشگاه‌هاست.
مصرف بی‌رویه آب در بخش کشاورزی، یارانه‌های غیرمنطقی و نبود فرهنگ‌سازی، گلوگاه اصلی بحران است. درصد بالایی از منابع آبی کشور در کشاورزی مصرف می‌شود؛ آن هم با الگوی کشت نامتناسب با اقلیم خشک ایران. اگر اصلاح الگوی کشت و مدیریت منابع به تعویق بیفتد، آینده‌ای پرتنش در انتظار کشور خواهد بود؛ آینده‌ای که نه‌تنها کشاورزی، بلکه امنیت غذایی و اجتماعی را تهدید می‌کند. حکمرانی آب باید بر چهار اصل عدالت، مشارکت مردمی، توسعه روابط بین‌بخشی و بهره‌گیری از تکنولوژی استوار شود. این اصول نه شعار، بلکه ضرورت‌های حیاتی‌اند.
عدالت در توزیع منابع آبی به‌معنای پایان دادن به امتیازات غیرمنطقی و یارانه‌های کلان است که بخش‌هایی از جامعه را به مصرف بی‌رویه تشویق کرده است. مشارکت مردمی نیز تنها در قالب اطلاع‌رسانی خلاصه نمی‌شود؛ بلکه باید جامعه محلی و کشاورزان در تصمیم‌سازی‌ها حضور داشته باشند. توسعه روابط بین‌بخشی یعنی هماهنگی میان وزارتخانه‌ها، دانشگاه‌ها و بخش خصوصی؛ چراکه بحران آب یک مسئله چندوجهی است و نمی‌توان آن را صرفاً با نگاه مهندسی یا اقتصادی حل کرد. بهره‌گیری از تکنولوژی نیز به‌معنای استفاده از ابزارهای نوین پایش، مدیریت هوشمند منابع و فناوری‌های نوین آبیاری است.
در این میان، نقش دانشگاه‌ها و مراکز علمی حیاتی است. تشکیل شورای همکاری دولت و دانشگاه در مدیریت بحران آب، گامی مثبت در جهت هم‌افزایی علمی و اجرایی بود. تلاش‌ها زمانی به نتیجه می‌رسد که مدیران اجرایی نیز به همان اندازه متعهد باشند و از نگاه کوتاه‌مدت و سیاسی به مسئله آب پرهیز کنند.
نباید فراموش کرد که بحران آب تنها یک مسئله زیست‌محیطی نیست؛ پیامدهای اجتماعی و امنیتی آن بسیار جدی‌تر است. خشک‌سالی و کمبود آب می‌تواند به مهاجرت‌های گسترده، تنش‌های قومی و حتی درگیری‌های محلی منجر شود. تجربه کشورهای دیگر نشان داده که بی‌توجهی به مدیریت منابع آبی، زمینه‌ساز بحران‌های سیاسی و امنیتی می‌شود. بنابراین، حکمرانی آب در ایران باید به‌عنوان یک اولویت ملی و راهبردی دیده شود. امروز، بحران آب فرصتی است تا دولت نشان دهد توانایی عبور از آزمون بزرگ حکمرانی را دارد. اگر این فرصت از دست برود، فردا نه‌تنها کشاورزی، بلکه امنیت اجتماعی و حتی سرمایه ملی ایران در معرض خطر خواهد بود. سخنان رئیس‌جمهور درباره ضرورت ساختار مدیریتی صحیح باید به یک نقشه راه عملی تبدیل شود؛ نقشه‌ای که در آن همه دستگاه‌ها، دانشگاه‌ها و مردم نقش‌آفرین باشند.
بحران آب آزمونی است که نتیجه آن نه‌تنها آینده کشاورزی، بلکه آینده ایران را رقم خواهد زد. اگر امروز تصمیم‌های سخت گرفته نشود، فردا تصمیم‌های سخت‌تری بر ما تحمیل خواهد شد.