سعیدرضا امیرآبادی- شیرازنوین
amirabadi_shznvn@yahoo.com

///اشاره:
نقش برنج در تاریخ غذایی ایران ثبت شده است. در دهه‌های گذشته، شمیم برنج معطر ایرانی در کوچه‌های شهر و روستا می‌پیچید و رهگذران را اغوا می‌کرد. اما آن روزگاران طلایی گذشت و هم‌زمان با از راه رسیدن هیولای خشک‌سالی، برنج‌های مشکوک خارجی هم از راه رسیدند. این محصولات دانه‌بلند و پرشائبه در مدت کوتاهی جایگزین برنج اعلای ایرانی شدند و بوی خوش آن منحصر به طبقه متمول شد.
در این میان بسیاری از شالیزارهای فارس که خاستگاه بهترین برنج‌های تولیدی جهان بودند در آتش خشک‌سالی گرفتار آمدند و کشت این محصول پرطرف‌دار در بسیاری از مناطق کشور توجیه زیست‌محیطی و اقتصادی خود را از دست داد. بااین‌حال برنج ایرانی هنوز در خطه شمال و مناطقی از کشور در حال کشت‌و‌زرع است و در بازار با قیمت‌هایی که در توان طبقه متوسط و فرودست نیست، عرضه می‌شود. پس از حذف برنج مطبوع ایرانی از خانه‌های بسیاری از هم‌وطنان نوبت به محصولاتی از مبدأ هند و پاکستان رسید که جایگزین آن‌ها شوند. اما این دانه‌بلندهای خوش‌رنگ و لعاب هم طی هفته‌های اخیر عزم نجومی‌شدن سرداده‌اند و از سبد معیشت اقشار فرودست و متوسط جامعه رخت بربستند.
در ماه‌های گذشته، کیسه‌های ده‌کیلویی برنج هندی و پاکستانی با قیمت متوسط ششصد تا هفتصد هزار تومان در بازار یافت می‌شد و این در حالی بود که نمونه ایرانی بیش از سه میلیون تومان به ازای ده کیلوگرم قیمت‌گذاری شده بود. اما پس از جراحی اقتصادی دولت، قیمت برنج ایرانی تا کیلویی چهارصد و پنجاه هزار تومان افزایش یافت و نمونه‌های خارجی در بسته‌های ده کیلوگرمی تا مرز دو میلیون تومان رسید. البته دولت با احیای طرح کوپن موسوم به کالابرگ به دنبال اجرای طرح حمایتی است و برنج هم در سبد معیشتی حمایتی گنجانده شده است. با‌این‌حال مصرف خانواده‌های ایرانی فراتر از سبد معیشتی محدود دولت است و برای حفظ امنیت غذایی باید نیازهای خود را از بازار بدون حمایت تهیه کنند. علاوه بر این چالش، مدت‌های طولانی است که برنج مرغوب ایرانی از سفره‌های بسیاری از هم‌وطنان رخت بسته است. گزارش شیرازنوین را در این زمینه می‌خوانید:
 توزیع گسترده برنج در بازار فارس
مدیرکل غله فارس از توزیع سه هزار و پانصد تن برنج طی ماه‌های آبان، آذر و دی در این استان خبر داد. مهدی جمالی در پاسخ به شیرازنوین پیرامون وضعیت توزیع برنج در فارس گفت: در آبان‌ماه سال جاری هزار و ۲۲۳ تن، در آذرماه ۷۴۸ تن و در دی‌ماه بیش از یک‌هزار و پانصد تن برنج در استان فارس توزیع شده است. وی با بیان اینکه در‌مجموع نزدیک به سه هزار و پانصد تن برنج از محل ذخایر در این سه‌ماهه در فارس توزیع شده است، افزود: توزیع برنج هم‌اکنون در سطح استان فارس در حال انجام است. مدیرکل غله فارس درباره توزیع روغن نیز تصریح کرد: ۱۳۵ تن روغن در سطح استان توزیع شده است.
 کاهش قیمت برنج خارجی
در همین زمینه عضو هیئت‌مدیره اتحادیه بنکداران موادغذایی با اشاره به کاهش قیمت برنج هندی به حدود ۱۵۰هزار تومان، از ادامه روند عرضه مستمر و تأثیر آن بر کاهش قیمت برنج ایرانی خبر داد. حسین فرهادی با اعلام این خبر گفت: با تداوم این روند، بازار برنج به سمت قیمت‌های رقابتی و منطقی حرکت خواهد کرد. وی درباره آخرین وضعیت قیمت برنج در بازار اظهار کرد: کاهش قیمت اخیر بیشتر مربوط به برنج‌های وارداتی به‌ویژه برنج هندی است که طی ماه‌های گذشته با نرخ‌های غیرمنطقی در بازار عرضه می‌شد. عضو هیئت‌مدیره اتحادیه بنکداران مواد‌غذایی افزود: با تصمیم قاطع دولت در حوزه واردات برنج و ممنوعیت توزیع خارج از شبکه رسمی، مقرر شد برنج‌های وارداتی صرفاً از طریق شبکه توزیع و اصناف عرضه شوند. این اقدام از آبان‌ماه آغاز‌شده و همین موضوع باعث‌شده قیمت‌هایی که به شکل غیرمنطقی افزایش یافته بود، روند کاهشی به‌خود بگیرد. فرهادی با اشاره به وضعیت قیمت برنج هندی تصریح کرد: قیمت برنج هندی در بازار آزاد تا حدود ۱۸۰‌هزار تومان هم افزایش یافته بود، اما اکنون با عرضه مستمر، روزانه شاهد کاهش ۵ تا ۱۰‌هزار‌تومانی قیمت‌ها هستیم و نرخ آن به حدود ۱۵۰‌هزار تومان رسیده است. انتظار می‌رود با تداوم این روند و افزایش عرضه، قیمت‌ها به نرخ مصوب نزدیک‌تر شود. سخنگوی اتحادیه بنکداران موادغذایی درباره برنج پاکستانی نیز، گفت: واردات برنج پاکستانی انجام‌شده، اما هنوز توزیع آن به‌صورت رسمی در دستور کار قرار نگرفته است. بخشی از این برنج‌ها با ارز آزاد وارد ‌شده، اما تا زمانی که توزیع آن از مسیر رسمی انجام نشود، اثر کامل خود را بر بازار نخواهد گذاشت. در صورت آغاز توزیع برنج پاکستانی، قطعاً این موضوع بر کاهش قیمت این محصول و حتی بر قیمت برنج ایرانی نیز اثرگذار خواهد بود.
 تأثیر برنج ایرانی از طرح‌های ساماندهی
فرهادی درباره تأثیر این روند بر قیمت برنج ایرانی اظهار کرد: پس از حذف ارز ترجیحی و آزادسازی قیمت‌ها، شاهد یک جهش قیمتی در بازار بودیم، اما اکنون با افزایش عرضه، روند بازار به سمت کاهش قیمت حرکت کرده است. اگر این عرضه به‌صورت مستمر ادامه داشته باشد، در هفته‌های آینده کاهش قیمت‌ها محسوس‌تر خواهد شد و برنج ایرانی نیز از این روند تأثیر می‌پذیرد. وی در ادامه با انتقاد از سیاست قیمت‌گذاری دستوری در کالاهای اساسی گفت: تجربه نشان داده قیمت‌گذاری دستوری هیچ‌گاه کارساز نبوده است. قیمت واقعی کالا را عرضه و تقاضا تعیین می‌کند؛ زمانی که عرضه محدود شود، قیمت افزایش می‌یابد و در چنین شرایطی قیمت دستوری نه‌تنها مؤثر نیست، بلکه زمینه‌ساز تخلف و رانت می‌شود. فرهادی افزود: در دوره‌هایی که ارز دولتی به واردکنندگان اختصاص داده می‌شد، برخی به‌بهانه تأخیر در تخصیص ارز، کالا را احتکار یا به‌صورت پشت‌فاکتوری عرضه می‌کردند و در نهایت مصرف‌کننده مجبور بود کالا را دو تا سه‌برابر قیمت واقعی خریداری کند، در‌حالی‌که فشار نظارتی و جریمه‌ها متوجه اصناف بود. عضو هیئت‌مدیره اتحادیه بنکداران مواد‌غذایی تأکید کرد: هر‌زمان که محدودیت، ممنوعیت و انحصار در واردات و توزیع برداشته شود و همه فعالان اقتصادی امکان فعالیت داشته باشند، بازار به سمت رقابتی‌شدن حرکت می‌کند و قیمت‌ها به‌صورت طبیعی تعدیل می‌شود. وی در پایان گفت: اگر روند فعلی ادامه پیدا کند، بازار برنج به سمت قیمت‌های رقابتی و کاهشی حرکت خواهد کرد و شاهد احتکار و افزایش‌های غیرمنطقی نخواهیم بود؛ مگر اینکه دوباره واردات یا توزیع در اختیار گروه‌های خاص قرار گیرد که در آن صورت، تجربه ماه‌های گذشته تکرار خواهد شد.
 ایجاد فضای رقابتی در زنجیره تأمین
دبیر انجمن واردکنندگان برنج ایران هم در این‌باره گفت: حذف ارز ترجیحی برنج و رفع مداخلات و محدودیت‌های غیرضروری دولتی می‌تواند فضای رقابتی مثبتی در زنجیره تأمین ایجاد کند. مجیدرضا خاکی افزود: ایجاد فضای رقابتی به‌واسطه حذف ارز ترجیحی به کاهش سود واردکنندگان، حلقه‌های واسط و خرده‌فروشان می‌انجامد که این امر به نفع مصرف‌کنندگان است. وی اظهار امیدواری کرد با حذف رانت و مدیریت حجم واردات، امکان سودجویی دلالان نیز کاهش یافته و بهای برنج خارجی مدیریت شود.
 فراز‌و‌فرودهای برنج‌های آسیایی
طبق گزارش سازمان خواروبار و کشاورزی ملل‌ متحد، شاخص بین‌المللی قیمت برنج در سال ۲۰۲۵، به پایین‌ترین سطح خود در ۶ سال گذشته رسید، اما در دسامبر به طور ناگهانی افزایش یافت. شاخص کل برنج فائو در ۲۰۲۵ به طور متوسط ‌۱۰۳.۵ واحد بود که نسبت به سال پیش از آن، ۲۲.۲ درصد کاهش یافت و پایین‌ترین سطح اسمی خود را از سال ۲۰۱۹ را ثبت کرد.
فائو اعلام کرد: اگرچه قیمت‌ها در تمام بخش‌های اصلی بازار در سال ۲۰۲۵ کاهش یافت، اما شدیدترین کاهش قیمت برای برنج ایندیکا یا دانه‌‌بلند بود. این سازمان در گزارشی جداگانه، اعلام کرد: تجارت جهانی برنج در سال‌های ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵ به دلیل برنج کافی برای صادرات، کاهش ذخایر در میان کشورهای واردکننده و لغو ممنوعیت صادرات هند، شتاب بیشتری به خود گرفت. بر اساس گزارش چشم‌انداز غذایی فائو که در نوامبر منتشر شد، عرضه گسترده قابل‌صادرات، رقابت شدیدی را میان صادرکنندگان ایجاد کرد و قیمت‌های بین‌المللی برنج را از ماه مه به طور مداوم کاهش داد. در این گزارش آمده است عدم حضور واردکنندگان عمده برنج، قیمت‌های بین‌المللی، به‌ویژه برای نوع ایندیکا را بیشتر کاهش داد. در این گزارش به عدم حضور اندونزی در بازار و ممنوعیت موقت واردات برنج توسط فیلیپین، اشاره شده است.
 شکست برنج هندی در برابر ژاپنی‌ها
در میان انواع برنج، شاخص قیمت برنج فائو بیشترین کاهش را در قیمت‌های برنج ایندیکا ثبت کرد که در سال ۲۰۲۵، با ۲۶.۱ درصد کاهش، به ۱۰۶.۹ واحد رسید. قیمت‌های برنج معطر با ۹.۲ درصد کاهش، به ۹۳.۴ واحد رسید. رقم ژاپنیکا با ۵.۷ درصد کاهش، به ۹۵.۷ واحد رسید، قیمت برنج چسبناک یا گلوتن‌دار با ۴.۷ درصد کاهش، به ۱۰۲.۳ واحد رسید.شاخص قیمت کل برنج فائو بر مبنای ماهانه، در دسامبر به ۱۰۱ واحد رسید که نسبت به نوامبر ۴.۳ درصد افزایش یافت. با‌این‌حال، این رقم ۱۵.۲ درصد کمتر از یک سال پیش بود.
بر اساس گزارش رایس نیوز تودی، داده‌های فائو نشان می‌دهد قیمت برنج گلوتن‌دار در دسامبر بیشترین افزایش را داشت و با حدود ۱۶ درصد افزایش، به ۱۱۱ واحد رسید که بالاترین سطح در ۱۵ ماه گذشته بود. این افزایش قیمت ناشی از خرید چین و جو صعودی این محصول در تایلند بود. در مورد برنج ژاپنیکا و برنج معطر، تقاضا باعث افزایش قیمت ماهانه هر دو نوع برنج شد که قیمت آن‌ها به‌ترتیب با ۳.۴ درصد افزایش، به ۹۵.۸ واحد و ۲.۳ درصد افزایش، به ۹۴.۷ واحد رسید.