عبدالرضا حیدری اردکانی/ شیرازنوین
قطعی و محدودیت‌های گسترده اینترنت در ایران که به آستانه سومین هفته خود رسیده، اقتصاد دیجیتال و هزاران کسب‌وکار وابسته به آن را در وضعیتی فرسایشی و بلاتکلیف قرار داده است. اگرچه در ظاهر بخشی از دسترسی‌ها به‌صورت محدود و داخلی برقرارشده، اما نبود اینترنت پایدار و بین‌المللی، عملاً فعالیت بسیاری از کسب‌وکارهای دیجیتال را مختل‌کـرده و خسارت‌های سنگینی به آن‌ها وارد آورده است.
کسب‌وکارهای دیجیتال زمستان امسال را با تنش آغاز کردند. در ابتدا اختلال‌های مقطعی و کاهش سرعت اینترنت در برخی مناطق مشاهده شد، اما از شامگاه ۱۹ دی‌ماه و هم‌زمان با امنیتی‌شدن شرایط کشور، دسترسی به اینترنت بین‌الملل به‌طور گسترده قطع شد. هرچند در ادامه، برخی خدمات داخلی، پیامک و پلتفرم‌های بومی فعال شدند، اما محدودیت در اینترنت جهانی و شبکه‌های اجتماعی خارجی همچنان پابرجاست؛ وضعیتی که برای کاربران عادی شاید قابل‌تحمل باشد، اما برای کسب‌وکارها تهدیدی مستقیم علیه بقا محسوب می‌شود.
فعالان اقتصادی تأکید دارند که اینترنت، صرفاً یک ابزار جانبی نیست، بلکه شریان حیاتی فعالیت آن‌هاست. صادرکنندگان، واردکنندگان، تولیدکنندگان، شرکت‌های خدماتی و حتی بنگاه‌های کوچک، برای ارتباط با شرکای تجاری، ثبت سفارش، توسعه خدمات و پشتیبانی مشتریان به اینترنت بین‌الملل وابسته‌اند. قطع یا کندی اینترنت باعث اختلال زنجیره‌ای در همه این فرایندها شده و خسارت‌های انباشته‌ای به‌جا گذاشته است.
در سطح کلان، این وضعیت اقتصاد دیجیتال کشور را نشانه گرفته است؛ اقتصادی که طبق برنامه هفتم توسعه، قرار است سهم مهمی در تحقق رشد اقتصادی ۸‌درصدی داشته باشد. برآوردها از خسارت روزانه قطعی اینترنت متفاوت است؛ برخی آن را ۶۰۰‌میلیارد تومان، برخی تا ۳‌هزار میلیارد تومان و حتی وزیر ارتباطات رقمی بالاتر از ۵‌هزار میلیارد تومان در روز اعلام کرده است.
گفت‌وگو با مدیران پلتفرم‌های بزرگ اینترنتی نشان‌دهنده سردرگمی و نگرانی عمیق آن‌هاست. به گفته مدیرعامل دیوار، فعال‌سازی سکوها در بستر شبکه داخلی، مشکل اصلی را حل نکرده زیرا بسیاری از سرویس‌های ضروری به اینترنت بین‌الملل وابسته‌اند. خدمات به‌صورت ناقص ارائه می‌شود و نبود دسترسی کامل، نگرانی‌ها را دوچندان کرده است.
کسب‌وکارهای حوزه حمل‌ونقل آنلاین نیز از آسیب‌دیدگان جدی این وضعیت هستند. اسنپ اعلام کرده قطع اینترنت بین‌الملل باعث توقف فرایند توسعه، کاهش شدید درخواست کاربران و افت چشمگیر درآمد شده است. طبق آمار، درخواست‌ها تا ۸۰ درصد کاهش یافته و روزانه حدود ۵۰۰‌میلیارد تومان از فروش کسب‌وکارهای فعال در این پلتفرم کاسته شده است. این در حالی است که میلیون‌ها نفر به‌صورت مستقیم و غیرمستقیم از این کسب‌وکارها ارتزاق می‌کنند.
به گفته دبیر اتحادیه کسب‌وکارهای مجازی، خسارت روزانه قطعی اینترنت حداقل ۳۸۰۰‌میلیارد تومان است. او هشدار می‌دهد خطر اصلی، تعدیل نیرو و از دست رفتن شغل‌ها در ماه‌های پایانی سال است. در حال حاضر هزاران کسب‌وکار مجوزدار و صدها هزار فروشگاه آنلاین و وبسایت بدون مجوز، به‌طور مستقیم از این قطعی آسیب دیده‌اند.
راهکارهای مقطعی اجراشده، مانند ایجاد دسترسی محدود در اتاق‌های بازرگانی، نه‌تنها مشکل را حل نکرده بلکه با ایجاد «اینترنت صفی» و نوبتی، موجی از انتقاد را به ‌دنبال داشته است. فعالان اقتصادی معتقدند این اقدامات نمی‌تواند جایگزین اینترنت پایدار، پرسرعت و همگانی شود.
پیامدهای قطعی اینترنت تنها به کسب‌وکارهای دیجیتال محدود نیست؛ از کاهش پروازهای داخلی و خارجی گرفته تا اختلال در فعالیت فریلنسرها، تریدرها و فعالان حوزه رمزارز. برخی از این افراد برای ادامه فعالیت، به مناطق مرزی مهاجرت کرده و از رومینگ کشورهای همسایه استفاده می‌کنند یا به فیلترشکن‌ها پناه برده‌اند.
درمجموع، قطعی و بلاتکلیفی اینترنت نه‌تنها زیان‌های اقتصادی سنگینی به‌همراه داشته، بلکه آینده اقتصاد دیجیتال، امنیت شغلی هزاران نفر و جایگاه ایران در تعاملات جهانی را با تهدیدی جدی مواجه کرده است؛ تهدیدی که به باور فعالان اقتصادی، تنها با بازگشت سریع اینترنت پایدار و بین‌المللی قابل‌رفع است.