تالاب مهارلو با وسعتی حدود ۲۹هزار هکتار، تنها دریاچه استان فارس است که حتی در فصل تابستان نیز بهطور کامل خشک نمیشود و همین ویژگی، آن را به مهمترین زیستگاه زادآوری فلامینگوها در استان تبدیل کرده است. بااینحال، کمبود محیطبان، تعارضات کشاورزی، برداشت نمک و نگرانیها درباره احداث سد در بالادست، آینده این زیستبوم ارزشمند را با ابهامهایی جدی مواجه کرده است.
این تالاب که بخش عمده پهنه آبی آن در حوزه شهرستان شیراز قرار دارد، سالهاست نقشی مهم در حفظ تنوع زیستی و تعادل اکولوژیکی منطقه ایفا میکند. حضور پرندگان مهاجر و آبزی، مهارلو را به یکی از کانونهای طبیعی مهم استان فارس تبدیل کرده است.
درعینحال، کاهش منابع آب زیرزمینی، پدیده فرونشست زمین در برخی نقاط پیرامونی و افزایش فشارهای انسانی، زنگ خطر را برای این زیستگاه به صدا درآورده است؛ موضوعی که مسئولان محیطزیست و فعالان مردمی بارها بر آن تأکید کردهاند.
مهارلو؛ مهمترین زیستگاه زادآوری فلامینگوها در فارس
به گزارش ایسنا، منصور شیروانی، رئیس اداره محیطزیست سروستان اظهار کرد: تالاب مهارلو با مساحت تقریبی ۲۹هزار هکتار یکی از مهمترین زیستگاههای آبی استان محسوب میشود که بیشترین گستره آن در محدوده شیراز قرار گرفته است.
وی با اشاره به تنوع پرندگان حاضر در تالاب گفت: گونههایی نظیر فلامینگو، درنا، اردک سرسبز و ایگرت در این منطقه زیست دارند که بخشی از آنها پرندگان فصلی هستند.
شیروانی با بیان اینکه مهارلو تنها دریاچه استان فارس است که در تابستان نیز آب دارد، افزود: فلامینگوها در ماههای خرداد و تیر در این تالاب زادآوری میکنند و این منطقه مهمترین زیستگاه تولیدمثل آنها در استان به شمار میرود.
وی ادامه داد: در سالهایی که وضعیت آبی تالاب بختگان مناسبتر باشد، بخشی از فلامینگوها به آنجا مهاجرت میکنند، اما با کاهش سطح آب دوباره به مهارلو بازمیگردند.
نقش پساب در پایداری آب تالاب
رئیس اداره محیطزیست سروستان درباره علت خشک نشدن کامل تالاب در فصل گرما گفت: انتقال پساب تصفیهخانه شیراز به مهارلو باعث شده است این تالاب حتی در گرمترین ماههای سال نیز بهطور کامل خشک نشود.
وی درباره پوشش گیاهی منطقه نیز اظهار کرد: گونه شاخص این تالاب «نی» است و در اطراف آن پوششهای مرتعی دیده میشود. در بخشهای جنوبشرقی که به ارتفاعات منتهی میشود، درختچههای کوهستانی از جمله بادام کوهی رشد کردهاند.
تعارضات کشاورزی و پدیده فرونشست
شیروانی مهمترین چالش تالاب را تعارض با برخی کشاورزان مناطق شمالی عنوان کرد و گفت: در گذشته بخشهایی از اراضی دولتی تخریب و تصرف شده که روند بازپسگیری آنها درحال پیگیری است.
وی با اشاره به کاهش سطح آبهای زیرزمینی افزود: در مناطقی همچون محدوده قندیلک، پدیده فرونشست زمین مشاهده شده و نظارت حفاظتی در کل محدوده تالاب ادامه دارد.
کمبود محیطبان و فشار فعالیتهای انسانی
در ادامه، سلمان اکبری، همیار طبیعت و همکار اداره محیط زیست و منابع طبیعی در حوزه تالاب مهارلو، اظهار کرد: در قالب همکاری با محیطزیست و منابع طبیعی، اقداماتی همچون ساخت آبشخور برای حیاتوحش، مشارکت در اطفای حریق و کاشت گیاهان دارویی و درختان بومی انجام شده است.
وی با تقدیر از فعالیت تشکل «عاشقان طبیعت سروستان» افزود: این تشکل ثبت شده و در کنار گروههایی از شیراز در برنامههای پاکسازی تالاب مشارکت فعال دارد.
اکبری با تأکید بر کمبود نیروی محیطبان گفت: حفاظت از تالاب با تعداد محدود نیروها بسیار دشوار است و این مسئله یکی از چالشهای اصلی منطقه به شمار میرود.
وی ادامه داد: برخی کشاورزان از آب تالاب که باید برای حیاتوحش حفظ شود، جهت کشت محصولات کشاورزی استفاده میکنند و در اراضی اطراف روستاهای قندیلک و چاهشیرین نیز استفاده از آبهای آلوده نگرانیهایی ایجاد کرده است.
برداشت نمک و نگرانی از سد تنگسرخ
اکبری همچنین به استخراج نمک از تالاب اشاره کرد و افزود: با وجود برداشت نمک، سهمی از عواید آن صرف حفاظت تالاب نمیشود؛ درحالیکه میتوان بخشی از این درآمد را برای تقویت حفاظت اختصاص داد.
وی درباره تأمین آب تالاب گفت: بخشی از آب مهارلو از دشت سروستان و بخشی از روانآبهای محدوده تنگسرخ تأمین میشود و درصورت احداث سد در این منطقه، یکی از مسیرهای اصلی ورود آب مسدود خواهد شد.
به گفته وی، اجرای این طرح میتواند خطر خشک شدن تالاب و تشدید ریزگردهای نمکی در سروستان و حتی شیراز را افزایش دهد؛ موضوعی که تشکلهای محیطزیستی نسبت به آن اعتراض کردهاند.
ضرورت مدیریت یکپارچه برای نجات مهارلو
مجموع دیدگاههای مسئولان و فعالان محیطزیست نشان میدهد تالاب مهارلو با وجود اهمیت زیستمحیطی و نقش کلیدی در زادآوری فلامینگوها، تحت فشارهای متعددی قرار دارد.
کارشناسان معتقدند حفاظت پایدار از این تالاب نیازمند تقویت یگان حفاظت، مدیریت دقیق منابع آب، تعیین تکلیف برداشتهای اقتصادی و توجه جدی به ارزیابیهای زیستمحیطی طرحهای عمرانی است؛ در غیر این صورت، مهارلو که امروز پناهگاه پرندگان مهاجر است، ممکن است در آینده با خطر خشکی و پیامدهای گسترده زیستمحیطی مواجه شود.