استان فارس که به‌واسطه شرایط خاص اقلیمی و تنوع تولید، طلایی‌ترین استان زراعی ایران نام گرفته، اکنون در سراشیبی خشک‌سالی قرار گرفته است؛ کاهش ۳۶درصدی بارندگی‌ها نسبت به میانگین بلندمدت، این طلای سبز را با خطر نابودی مواجه کرده است؛ کارشناسان و مسئولان معتقدند در این برهه حساس، «تغییر الگوی کشت» دیگر یک انتخاب نیست، بلکه تنها راه نجات کشاورزی استان از بحران کم‌آبی و فرسایش خاک به شمار می‌رود.
استان فارس با گستره وسیعی از مزارع طلایی گندم و جو، باغ‌های رنگارنگ میوه و مزارع سبزیجات، رتبه دوم کشاورزی کشور را در اختیار دارد؛ این استان که میزبان بزرگ‌ترین انجیرستان دیم جهان و عطرآگین از گل‌محمدی است، سال‌هاست به سرزمین رکوردها و نوبرانه‌ها شهرت دارد.
با‌این‌حال، شرایط بحرانی منابع آبی، این استان را در دو‌راهی سرنوشت‌سازی یعنی ادامه مسیر سنتی با خطر نابودی، یا حرکت به سمت کشاورزی دانش‌بنیان و اجرای الگوی کشت متناسب با اقلیم، قرار داده است.
کاهش ۳۶‌درصدی بارش‌ها؛ زنگ خطر برای آینده
مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای فارس، با استناد به آمار رسمی می‌گوید: حجم کل مخازن سدهای فارس سه میلیارد و ۸۱میلیون مترمکعب است، اما در حال حاضر تنها ۹۶۳‌میلیون مترمکعب آب در این سدها ذخیره‌شده که از این میزان، ۴۸۳‌میلیون مترمکعب آن آب مفید و قابل‌بهره‌برداری محسوب می‌شود.
سیاوش بدری با اشاره به رشد ۲۰۵درصدی بارش‌ها نسبت به سال گذشته هشدار می‌دهد: هر‌چند بارندگی‌ها در سال آبی جاری افزایش یافته، اما میانگین بارش استان کماکان نسبت به دوره بلندمدت ۵۷ساله، ۳۶.۳ درصد کاهش را نشان می‌دهد.
وی تأکید می‌کند که مردم به‌ویژه کشاورزان باید مدیریت مصرف را در همه بخش‌ها به‌ویژه کشاورزی سرلوحه کار خود قرار دهند.
مقاومت‌ها در برابر تغییر؛ فرهنگی، اقتصادی و فنی
اما پرسش اساسی این است که چرا با وجود بحران کم‌آبی، تغییر الگوی کشت در فارس با کندی پیش می‌رود؟ مسعود گودرزی معاون هماهنگی امور اقتصادی استاندار فارس، در پاسخ به این پرسش، موانع را سه عامل فرهنگی، اقتصادی و فنی معرفی می‌کند. او توضیح می‌دهد: کشاورزی که سال‌ها با روش سنتی کار کرده، نسبت به مسیر جدید ابهام دارد و مقاومت می‌کند؛ از سوی دیگر، برخی محصولات پرمصرف برای کشاورز سودآوری دارد و او اطمینان ندارد که محصول جایگزین کم‌آب‌بر، بازار فروش مناسبی داشته باشد.
گودرزی عامل سوم را فنی می‌داند و می‌افزاید: تغییر الگو نیازمند زیرساخت، تجهیزات، دانش فنی و منابع مالی است که محدودیت در این حوزه‌ها، روند تغییر را کند می‌کند.
از برنامه‌های دولتی تا مشارکت مردمی
رئیس سازمان جهاد کشاورزی استان فارس، با پذیرش محدودیت اعتبارات دولتی، نقش کشاورزان را در اجرای موفق این طرح حیاتی ارزیابی می‌کند.
احد بهجت‌حقیقی می‌گوید: وظیفه ما فراهم‌کردن بستر، حمایت فنی و تأمین سرمایه در گردش است، اما کشاورزان باید در بازاریابی و افزایش بهره‌وری مشارکت فعال داشته باشند.
وی با تأکید بر اینکه آینده کشاورزی فارس در گرو تغییر الگوی کشت، مصرف بهینه آب و تقویت معیشت‌های جایگزین است، تصریح می‌کند: اصلاح الگوی کشت باید با نگاه اقتصادی همراه باشد؛ یعنی زمانی که محصولی کم‌آب‌بر را به کشاورز توصیه می‌کنیم، باید بازار فروش آن را نیز تضمین کنیم.
دستاوردهای پژوهشی؛ از چغندر پاییزه تا تریتیکاله
در این میان، مرکز تحقیقات کشاورزی فارس به عنوان بازوی علمی این تحول، اقدامات عملی را آغاز کرده است؛ هادی پیراسته‌انوشه معاون پژوهشی این مرکز، از نتایج مثبت چندین طرح خبر می‌دهد.
او می‌گوید: تدوین الگوی کشت برای هفت دشت استان فارس منجر به کاهش ۲۳۴میلیون مترمکعبی مصرف آب و افزایش چهار درصدی بازده اقتصادی شده است؛ در این طرح، جانمایی محصولات
بر اساس محدودیت منابع آب و خاک اصلاح و محصولات کم‌آب‌بر جایگزین شده‌اند.
پیراسته‌انوشه با اشاره به تغییر کشت چغندرقند از بهاره به پاییزه، این اقدام را راهکاری علمی برای استفاده از بارندگی‌های پاییز و زمستان به‌جای برداشت از منابع زیرزمینی معرفی می‌کند.
او می‌افزاید: این طرح در حالی اجرا می‌شود که سطح زیرکشت چغندرقند استان از ۳۰هزار هکتار به ۶‌هزار هکتار کاهش‌یافته و کارخانجات قند با کمبود ماده اولیه مواجه هستند؛ ارقام «رسا» و «سابینا» برای این نوع کشت معرفی شده‌اند.
معاون پژوهشی مرکز تحقیقات کشاورزی فارس همچنین از معرفی گیاه «تریتیکاله» به‌عنوان جایگزینی مناسب برای علوفه‌های پرمصرف خبر می‌دهد و تأکید می‌کند: این محصول به دلیل مقاومت بالا به خشکی و شوری، گزینه‌ای ایده‌آل برای شرایط اقلیمی جدید است و می‌تواند مصرف آب در تولید علوفه را به شکل چشمگیری کاهش دهد.
راهکارهای مکمل؛ افزایش بهره‌وری و انتقال آب
معاون هماهنگی امور اقتصادی استاندار فارس معتقد است که تغییر الگوی کشت به‌تنهایی کافی نیست و باید دو راهبرد مکمل نیز دنبال شود.
گودرزی می‌گوید: با تغییر روش‌های آبیاری از سنتی به مکانیزه و توسعه کشت‌های گلخانه‌ای می‌توان بهره‌وری را افزایش داد؛ هم‌اکنون ۵۰ هکتار کشت گلخانه‌ای در برنامه قرار دارد و ۲‌هزار هکتار زمین مستعد برای این منظور شناسایی شده است.
او راهکار دوم را انتقال آب از خلیج‌فارس برای مصارف صنعتی عنوان می‌کند و می‌افزاید: اگر بتوانیم ۲۵۰‌میلیون مترمکعب آب برای صنعت منتقل کنیم، فشار برداشت از منابع آبی استان کاهش می‌یابد و آب بیشتری برای کشاورزی باقی می‌ماند.
گودرزی، بازفراوری آب در صنایع پرمصرف را نیز راهکاری دیگر برای صرفه‌جویی و بازگشت آب به چرخه مصرف معرفی می‌کند.
نگاهی به آینده
به نظر می‌رسد استان فارس برای عبور از سراشیبی خشک‌سالی، چاره‌ای جز تسریع در اجرای سیاست‌های تغییر الگوی کشت ندارد.
موفقیت در این مسیر، نیازمند عزم همگانی، تخصیص منابع مالی کافی، انتقال دانش فنی به کشاورزان و مهم‌تر از همه، تضمین بازار فروش برای محصولات جایگزین است.
آنچه مسلم است، آینده کشاورزی فارس در گرو تصمیم‌هایی است که امروز گرفته می‌شود.