سعیدرضا امیرآبادی - گروه گزارش
amirabadi_shznvn@yahoo.com

///اشاره:
اطلاق عنوان «بافت فرسوده» به مناطق تاریخی شهرها و روستاهای ایران یک خطای راهبردی است. تمدن دیرینه ایران ریشه در هزاره‌های طولانی دارد و با اتکا به آن می‌توان بر بحران هویت و پدیده ایران‌هراسی غلبه کرد. امروز بسیاری از نوجوانان و جوانان ایرانی با فرازهای ارزشی و بارقه‌های تمدنی که در جغرافیای این دیار نهفته است، بیگانه هستند؛ در حقیقت سلسله عوامل متعددی دست به دست یکدیگر داده‌اند تا ایرانیان با اصالت‌های ماندگاری که در این مرز‌و‌بوم ارزشمند نهفته است، آشنایی چندانی نداشته باشند و از شنیدن گوشه‌ای از آن‌ها متحیر شوند.
آموزش‌و‌پرورش در کتاب‌های درسی آنچنان که شایسته است نسبت به شناساندن آن‌ها اهتمام نداشته و هنرهای جهانشمول نیز نسبت به بازشناسی مفاهیم تاریخی غفلت‌های بی‌شماری داشته‌اند. رسانه‌ها و مدیوم‌های ارتباطی نیز رسالت خود را در قبال تاریخ و تمدن ایران آنچنان که شایسته است بجا نیاوردند و در چیدمان شهری نیز کمتر نشانی از مضامین تمدنی به چشم می‌آید. گردشگری تاریخی منحصر به قطب‌های معدودی شده و بسیاری از جاذبه‌هایی که برای صنعت توریسم ارزشمند است، در پستوی فراموشی به یغما می‌رود.
در حقیقت بسیاری از نسل‌های ایرانی دسترسی چندانی به منابعی از تاریخ و تمدن ندارند تا در پرتو آن با اصالت‌های نهفته در این دیار آشنا شوند و از امواج هرجایی که دنبال پایمالی ارزش‌های اخلاقی و انسانی است، در امان بمانند. اینک، نتیجه این غفلت تاریخی در بحران هویت و ازدیاد سلسله آسیب‌های اجتماعی قابل مشاهده است. 
به‌منظور آشنایی مقدماتی با تاریخ و تمدن دیرینه ایران همیشه به کتاب‌های ثقیل تاریخی و اساتید برجسته دانشگاهی نیاز نداریم. اقشار عمومی جامعه با نشانه‌های بی‌شماری در محیط پیرامون روبه‌رو هستند که بانگ اصالت تاریخ ایرانی را جار می‌زنند. به بافت تاریخی شهرها و روستاها که برویم با خیل انبوهی از مجاهدت‌های تمدنی پیشینیان روبه‌رو می‌شویم که داعیه بزرگی دارد و پشتونه محکمی برای تقویت اعتماد‌به‌نفس ایرانیان برشمرده می‌شود. گزارش روزنامه شیرازنوین را در این زمینه می‌خوانید:
 صیانت از قلب تپنده شیراز
وزارت راه و شهرسازی در دولت چهاردهم، عزم خود را جزم کرده است تا ضمن احیای حیات شهری، حس تعلق محله‌ای و امنیت را به شهرها بازگرداند. تصویب طرح بافت پیرامونی حرم شاهچراغ(ع) گواهی بر این عزم است که به گفته رئیس شورای‌عالی شهرسازی و معماری ایران بناست تا به قلب تپنده شهر تبدیل شود. بعد از گذشت سالیان، طرح تفصیلی بافت پیرامونی حرم حضرت شاهچراغ(ع) در مساحت ۵۷ هکتار به تصویب رسید. طرحی که به گفته وزیر راه و شهرسازی قرار است مشکلاتی را که در بافت پیرامون حرم امام رضا(ع) وجود دارد نداشته باشد و به بافتی واجد ارزش‌های معماری، اجتماعی و فرهنگی تبدیل شود. بافتی که می‌تواند به گفته وزیر راه و شهرسازی به قلب تپنده شهر شیراز تبدیل شود و بتواند زندگی و حیات شهری را بار دیگر به محدوده مرکزی و تاریخی این شهر با‌زگرداند.
فرزانه صادق ضمن اظهار خرسندی از تصویب طرح تفصیلی بافت پیرامون حرم حضرت شاهچراغ(ع) از مسئولان استانی و ملی‌خواست تا با اهمیت و تلاشی دو چندان برای ارتقای کیفیت در این بافت اقدام کنند. وی گفت: انتظار داریم حالا که این طرح مهم به تصویب ‌رسیده است، استان تمامی تلاش خود را به کار ببندد تا به نحوی شایسته به اجرا درآید. عضو کابینه دولت چهاردهم تصریح کرد: باید شرایطی فراهم شود تا مردم به این فضا برگردند و این بازگشت نیز با حداکثر ارتقای کیفیت فضایی این بافت واجد ارزش همراه باشد. وی بر انجام تمهیدات اجتماعی نیز برای این بافت تأکید کرد و ایجاد امنیت را از مهم‌ترین ویژگی‌هایی برشمرد که در این بافت باید ملاک عمل مجریان باشد.
 درخشش نیکان در بافت تاریخی شیراز
یکی از راه‌های موفقیت‌آمیز بازگشت زندگی به بافت تاریخی از دالان رونق تجاری می‌گذرد. با احداث مقاصد گردشگری مبتنی بر معماری اصیل ایرانی می‌توانیم فرش سرخ رنگینی برای گردشگران و همشهریان پهن کنیم تا در فضایی چشم‌ينواز به تماشای میراث بازسازی شده گذشتگان بنشینند. مدیرکل راه و شهرسازی فارس پروژه بزرگ نیکان را نمونه‌ای موفق از بازآفرینی شهری دانست و گفت: این طرح می‌تواند به الگویی الهام‌بخش برای سایر شهرهای کشور در حوزه احیای بافت‌های تاریخی تبدیل شود. محمدمهدی عبداللهی اظهار کرد: پروژه نیکان تنها یک مجموعه عمرانی نیست، بلکه پلی است میان تاریخ و آینده که می‌تواند نقش مهمی در رونق گردشگری، ایجاد اشتغال و ارتقای کیفیت زندگی در بافت تاریخی شیراز ایفا کند. وی با اشاره به زیربنای بیش از ۴۵‌هزار مترمربع این پروژه افزود: در این مجموعه، فضاهای متنوع تجاری، فرهنگی، اقامتی، صنایع‌دستی، خدماتی و پارکینگی با ظرفیت بیش از ۴۰۰ خودرو پیش‌بینی شده است که پاسخ‌گوی نیازهای امروز شهروندان و گردشگران خواهد بود. عبداللهی مرمت و احیای خانه‌های تاریخی شیخ‌الاسلام، برحق‌طلب، محلاتی و مفلح را از ویژگی‌های شاخص این طرح برشمرد و بیان کرد: احیای این خانه‌های ارزشمند، به‌معنای حفظ هویت و خاطره جمعی مردم شیراز است و در‌عین‌حال زمینه‌ای برای هم‌زیستی اصالت معماری ایرانی‌ـ اسلامی با نیازهای نوین شهری فراهم می‌کند. مدیرکل راه و شهرسازی فارس ضمن قدردانی از تلاش همه دست‌اندرکاران این پروژه گفت: مشارکت بخش خصوصی در کنار حمایت‌های دستگاه‌های دولتی، زمینه‌ساز تحقق پروژه‌های بزرگ و اثرگذار همچون نیکان است. وی در پایان تصریح کرد: اجرای طرح نیکان می‌تواند به‌عنوان الگویی الهام‌بخش برای سایر شهرهای کشور در حوزه بازآفرینی شهری مورد‌توجه قرار گیرد و نقطه عطفی در توسعه پایدار بافت تاریخی شیراز باشد.
 میراث گذشتگان در بافت نهفته است
یک کارشناس میراث‌فرهنگی در این زمینه می‌گوید: بافت‌های تاریخی شهرها گنجینه‌ای از هویت، فرهنگ و خاطره جمعی یک جامعه‌اند.علی مدنی در گفت‌وگو با شیرازنوین با ارائه راهکارهای به‌منظور حفاظت از بافت تاریخی افزود: حفاظت از بافت‌های تاریخی تنها به‌معنای نگهداری چند ساختمان قدیمی نیست، بلکه به‌معنای صیانت از روح شهر و انتقال میراث گذشتگان به آیندگان است. وی با ارائه راهکارهای عملیاتی در این حوزه گفت: برای صیانت از بافت تاریخی به مجموعه‌ای از راهکارهای هماهنگ و اصولی نیاز داریم. وجود قوانین مشخص برای جلوگیری از تخریب، تغییر کاربری نامناسب و ساخت‌وسازهای ناسازگار با بافت تاریخی در این حوزه ضروری است و این قوانین باید توسط شهرداری‌ها و نهادهای میراث‌فرهنگی به‌طور جدی اجرا و نظارت شوند.مدنی با اشاره به ضرورت استفاده از کارشناسان در حفاظت از بافت تاریخی بیان داشت: مرمت باید بر اساس اصول علمی، با استفاده از مصالح بومی و روش‌های سنتی سازگار با معماری اصلی انجام شود. استفاده از روش‌های نادرست می‌تواند به اصالت بنا آسیب بزند.
این کارشناس میراث‌فرهنگی با اشاره به اهمیت مشارکت و آگاهی‌بخشی به ساکنان محلات در بافت تاریخی افزود: ساکنان بافت تاریخی نقش کلیدی در حفاظت از آن دارند. آموزش و آگاهی‌بخشی درباره ارزش این بافت‌ها و مزایای حفظ آن‌ها، حس مسئولیت‌پذیری را در مردم تقویت می‌کند.
 حیات اجتماعی نجات‌بخش بافت تاریخی
به گفته این دانش‌آموخته باستان‌شناسی، برای جلوگیری از 
متروکه‌شدن بافت تاریخی باید کاربری‌های متناسب مانند اقامتگاه‌های بوم‌گردی، مراکز فرهنگی، گالری‌ها، کافه‌ها و فروشگاه‌های صنایع‌دستی در این مناطق ایجاد شود تا حیات اجتماعی در آن‌ها جریان داشته باشد. همچنین ارائه وام‌های کم‌بهره، معافیت‌های مالیاتی و کمک‌های مالی برای مرمت خانه‌های تاریخی، ساکنان و مالکان را به حفظ بناها ترغیب می‌کند. او خواستار مستندسازی و ثبت آثار تاریخی برای آیندگان شد و بیان داشت: تهیه نقشه‌ها، عکس‌ها، اسناد و اطلاعات دقیق از بافت تاریخی، امکان برنامه‌ریزی بهتر برای حفاظت و مرمت را فراهم می‌کند و در‌صورت آسیب، مرجع بازسازی خواهد بود.
مدنی از بافت‌های تاریخی به‌عنوان پیش‌نیاز  توسعه گردشگری پایدار یاد کرد و افزود: برنامه‌ریزی برای جذب گردشگر به‌صورت مدیریت‌شده و پایدار، می‌تواند منبع درآمدی برای ساکنان باشد و انگیزه حفظ بافت را افزایش دهد. در همین راستا همکاری میان شهرداری، میراث‌فرهنگی، سازمان‌های مردم‌نهاد و ساکنان محلی، شرط موفقیت در حفاظت از بافت‌های تاریخی است. وی با بیان اینکه فقدان هماهنگی می‌تواند باعث تصمیمات ناهماهنگ و آسیب‌زا به بافت تاریخی شود، بیان داشت: حفاظت از بافت تاریخی شهر یک مسئولیت جمعی است که نیازمند برنامه‌ریزی بلندمدت، آگاهی عمومی و مدیریت هوشمندانه است تا این سرمایه‌های ارزشمند برای نسل‌های آینده حفظ شوند.
 اهمیت پیوند میراث‌فرهنگی و توسعه شهری
در همین رابطه معاون شهرسازی و معماری وزارت راه و شهرسازی، با تأکید بر اهمیت پیوند میان میراث‌فرهنگی و توسعه شهری، حفظ بافت‌های تاریخی را تضمین‌کننده هویت، زیست‌پذیری و پویایی شهرها دانست و گفت: اگر بافت تاریخی و توسعه شهری از یکدیگر جدا شوند، هر دو آسیب می‌بینند. غلامرضا کاظمیان شیروان افزود: علی‌رغم تمام بی‌مهری‌ها در حوزه بافت‌های شهری، هویت تاریخی و فرهنگی ما همچنان زنده است. وی با ترسیم افقی روشن از مفهوم «حیات جدید در حیاط قدیم» افزود: اگر این دو مقوله از هم فاصله بگیرند، هر دو آسیب می‌بینند. بافت تاریخی، منشأ هویت، زیست‌پذیری، تولید و تضمین هویت شهری است و نباید آن را مظلوم دید؛ بلکه باید منبعی برای انرژی‌بخشی به شهر دانست و از برچسب‌های منفی در این حوزه عبور کرد. او مهم‌ترین عامل ناترازی در توسعه شهری را «منزلت فضا» دانست و تصریح کرد: تراز مثبت انرژی در توسعه شهری زمانی به دست می‌آید که روح پویای فضا حفظ شود و این منزلت بتواند در برابر زبان فرسودگی و تغییر کارکرد ایستادگی کند. دبیر شورای‌عالی شهرسازی و معماری ایران با تأکید بر اینکه سرمایه‌گذاری تنها به‌معنای ساخت‌وساز نیست، اظهار کرد: احیای بافت تاریخی یعنی بازگشت به مسیر بالندگی گذشته. اگر احیا و توسعه شهری در تعامل با هم حرکت کنند، مسیر رشد تسهیل خواهد شد و تکنیک‌هایی نظیر انتقال حق توسعه می‌توانند به ارتقای منزلت فضا کمک کنند.کاظمیان در پایان با تأکید بر ضرورت هم‌افزایی نهادهای مسئول، گفت: در جلسات آینده باید از ظرفیت‌های وزارت راه و شهرسازی و مدیریت شهری بهره بیشتری گرفت. نقد و آسیب‌شناسی نیز می‌تواند زمینه‌ساز بهبود شرایط و تقویت روند احیای بافت‌های تاریخی باشد.
 بافت تاریخی شیراز در انتظار هم‌‌افزایی
 بسیاری از بافت تاریخی کلان‌شهرها، شهرها و روستاهای ایران در مسیر زوال قرار دارند. اگرچه گل‌سنگ‌ها به قطب‌های تمدنی یورش برده‌اند و اگرچه تخت‌جمشید و پاسارگاد با یورش فرونشست روبه‌رو هستند، اما این بحران‌های فزاینده در مقیاس وسیعی‌تری در مناطق دیرینه ایران وجود دارد و بافت‌های تاریخی در سراشیبی سقوط به بافت فرسوده تبدیل می‌شوند. به‌منظور پیشگیری از این بحران فزاینده باید راهکارهای موازی را با هم‌افزایی دستگاه‌های مختلف در دستور کار قرار داد تا در برابر آیندگان محکوم و سرافکنده نباشیم. بافت تاریخی فرش قرمزی برای مخاطب آشفته امروز که در کشاکش مشغله‌های فراوانی گرفتار آمده، می‌گستراند و زمینه‌های کنجکاوی ما را نسبت به کاوش در سبک زندگی پیشینیان ترغیب می‌سازد. روزگاری که سرشار از آرامش، طومأنینه و زندگی بود و از بامدادان خمار تا گرگ و میش غروب به‌دنبال فرصت کوتاهی برای پرداختن به خویشتن و رهایی از دل‌شوره‌های مدرنیته، پسامدرنیته و دغدغه‌های عصر جدید نبودیم. راهکار نجات بافت تاریخی شیراز از چنگال بی‌مهری و فرسایش در هم‌افزایی نهفته است.