زهرا جعفری- شیرازنوین
پسماندهای عفونی یکی از مهم‌ترین تهدیدهای بهداشتی و زیست‌محیطی در جهان به شمار می‌آید؛ تهدیدی که با افزایش مراکز درمانی، کلینیک‌ها، مطب‌ها و مراکز دامپزشکی، حساسیت مدیریت آن چند برابر شده است. وجود عوامل بیماری‌زا، داروهای سمی، تیغ‌ها و سرسوزن‌ها، بقایای بافتی و ترکیبات شیمیایی خطرناک، این پسماندها را به یکی از حساس‌ترین موضوعات سلامت عمومی تبدیل کرده است.
مرگ خاموش از دل زباله‌های عفونی
پسماندهای عفونی می‌توانند از طریق تماس مستقیم، نشت، ریزآلودگی یا حیوانات ناقل، بیماری‌های خطرناکی همچون هپاتیت B و C، سیاه‌زخم و عفونت‌های مقاوم به آنتی‌بیوتیک را منتقل کنند.
این زباله‌ها در صورت دفع غیراستاندارد، خاک، آب‌های زیرزمینی و رودخانه‌ها را آلوده کرده و حتی با سوزاندن غیرقانونی، آلودگی شدید هوا ایجاد می‌کنند.
بی‌خطرسازی
در فرایند بی‌خطرسازی، باید بار میکروبی پسماند را تا سطح ایمن کاهش داد. در همین راستا، مسعود قنبریان، رئیس گروه سلامت محیط دانشگاه علوم‌پزشکی شیراز تأکید می‌کند: در بیمارستان‌های شیراز و استان، فرایند بی‌خطرسازی پسماندهای پزشکی به‌طور کامل انجام می‌شود. او همچنین یادآور می‌شود که همه پسماند بیمارستانی عفونی نیست و بخش زیادی از آن مانند زباله‌های عادی شهری است که با رنگ‌ها و مخازن متفاوت تفکیک می‌شود. قنبریان ادامه می‌دهد: احتمال تخلف در هر سیستم قانونی وجود دارد. در برخی مراکز پزشکی که تخلف رخ داده، پرونده تشکیل شده و پزشک و مسئول فنی تحت پیگرد قرار گرفته‌اند. حتی مواردی بوده که منجر به صدور حکم قضایی سنگین و جریمه شده است. او تأکید دارد: رهاسازی هر نوع پسماند، به‌ویژه پسماندهای درمانی که سلامت عمومی را تهدید می‌کنند، موردپیگرد قرار می‌گیرد.
گزارش عنوان‌شده دقیق نیست
در پی دریافت گزارش‌هایی از رهاسازی پسماندهای عفونی جلو برخی مراکز درمانی، قاسم نهاوندیان، معاون اداره‌کل محیط‌زیست استان فارس در گفت‌وگو با خبرنگار ما، اعلام کرد: گزارش و مواردی که عنوان شده، دقیق نیست. او توضیح داد: بخش عمده پسماندهای عفونی شیراز توسط سه شرکت دارای مجوز جمع‌آوری، بی‌خطرسازی و سپس در سایت ویژه تحویل شهرداری می‌شود. فرایند مدیریت پسماندهای عفونی در شیراز نسبت به بسیاری از شهرهای کشور در وضعیت بسیار مطلوب‌تری قرار دارد. نهاوندیان به تخلفات موردی اشاره و اضافه می‌کند: اینکه یک یا چند مرکز کوچک‌مقیاس درمانی یا برخی دامپزشکی‌ها تخلفاتی انجام داده‌اند، به‌معنای آن نیست که تمام پسماندهای عفونی شیراز روی زمین رها شده است. معاون اداره‌کل محیط‌زیست استان فارس در ادامه می‌گوید: چند پرونده قضایی فعال در این زمینه وجود دارد و تأکید می‌نماید: اگر تخلفی مانند رهاسازی پسماندهای عفونی یا عدم تحویل صحیح مشاهده شود، مورد پیگیری قضایی جدی قرار می‌گیرد. نهاوندیان درباره علت مشاهده برخی کیسه‌های زباله در مقابل مراکز کوچک نیز می‌گوید: بسیاری از این مراکز درمانی ممکن است در ساعات نامناسب زباله را جلوی ورودی قرار دهند و تا رسیدن شرکت جمع‌آوری‌کننده، زباله‌گردها آن‌ها را باز کنند. این مشکل را انکار نمی‌کنیم؛ اما این به‌معنای ضعف کلی سیستم مدیریت پسماند عفونی نیست. او تأکید می‌کند: واقعیت این است که شیراز در حوزه مدیریت پسماند عفونی یکی از بهترین عملکردها را در کشور دارد.
مسئولیت اصلی با مراکز درمانی است، نه ما
پناهیان، رئیس سازمان مدیریت پسماند شهرداری شیراز هم می‌گوید: بر اساس ماده ۷ قانون مدیریت پسماند، پسماندهای عفونی در دسته پسماندهای عادی قرار نمی‌گیرند و مدیریت مستقیم آن‌ها بر عهده شهرداری نیست. او ادامه می‌دهد: طی دو سال گذشته، جمع‌آوری و بی‌خطرسازی پسماندهای عفونی مطب‌ها، درمانگاه‌ها، کلینیک‌ها و آزمایشگاه‌ها به سه شرکت خصوصی دارای مجوز واگذار شده و این شرکت‌ها تحت نظارت دانشگاه علوم‌پزشکی و اداره‌کل محیط‌زیست فعالیت می‌کنند. پناهیان تأکید می‌کند: نقش شهرداری صرفاً دریافت پسماندهای اتوکلاو و بی‌خطرشده و دفن آن‌هاست و هیچ مسئولیتی در بی‌خطرسازی یا نظارت فنی بر عملکرد شرکت‌ها ندارد. او همچنین می‌گوید: این فعالیت برای شهرداری درآمدزا نیست و شهرداری در راستای حفظ سلامت عمومی شهر هزینه بسیار سنگینی برای دفع پسماندهای عفونی متحمل می‌شود.
پناهیان درباره مشاهده برخی تخلفات و اشکالات در جمع‌آوری زباله‌های عفونی می‌گوید: اشکالات یا ایرادهایی که جامعه از نزدیک مشاهده می‌کند، ربطی به سازمان پسماند شهرداری ندارد.
وظیفه ما این است که زباله عفونی بی‌خطرشده را تحویل بگیریم و امحا کنیم. او اضافه می‌کند: در صورت مشاهده موارد مشکوک، مستندات لازم را تهیه و به دستگاه‌های ناظر ارسال می‌کنیم؛ اما پیگیری و برخورد موارد اعلامی در حیطه اختیارات همان دستگاه‌هاست.
پسماندهای دامپزشکی؛ حلقه مغفول‌مانده مدیریت
چالش مدیریت پسماند دامپزشکی هنوز جدی است. این پسماندها شامل بافت حیوانی، سرنگ‌ها، داروهای دامپزشکی و واکسن‌هاست و خطر بیماری‌های زئونوز را افزایش می‌دهد. قنبریان در این‌باره می‌گوید: پروتکل‌ها و نحوه مدیریت پسماند این مجموعه‌ها در حوزه مسئولیت من نیست و اطلاعات دقیقی از آن در اختیار ندارم.
پناهیان نیز تأیید می‌کند: تاکنون هیچ مجوز یا مصوبه‌ای از سوی کارگروه برای ورود این نوع پسماندها به سایت مدیریت پسماند صادر نشده است.
به گفته او، بعضاً کلینیک‌ها این پسماندها را در کیسه‌های زباله عادی قرار می‌دهند؛ لذا پیگیری این مسئله باید توسط همان شرکت‌های طرف قرارداد دنبال شود.
عملکرد قابل‌قبول، اما نیازمند هوشیاری دائمی
با وجود عملکرد مناسب شیراز در سطح ملی، همچنان تخلفات پراکنده در مراکز درمانی، ضعف در آموزش، ایراد در نحوه جمع‌آوری و ساعت تحویل زباله و نبود سازوکار واحد برای پسماند دامپزشکی، تهدیدهایی جدی محسوب می‌شود.
و کلام آخر:
اگرچه مسئولان بر یک نکته تأکید دارند که سیستم مدیریت پسماندهای عفونی در شیراز فعال، تحت‌نظارت و در سطحی قابل‌قبول است، اما برای پیشگیری از بحران‌های بهداشتی، گزارشگری مردمی و نظارت مستمر آن‌ها باید تقویت شود.