فرش دست‌باف ایران که سال‌ها یکی از مهم‌ترین نمادهای فرهنگی و هنری کشور و از منابع اصلی ارزآوری به شمار می‌رفت، اکنون با مجموعه‌ای از چالش‌های اقتصادی، صادراتی و ساختاری مواجه شده است. فعالان این حوزه معتقدند ادامه روند فعلی می‌تواند یکی از قدیمی‌ترین صنایع کشور را با آسیب‌های جدی روبه‌رو کند. کاهش تقاضا در بازار داخلی و خارجی، محدودیت‌های تجاری، افت گردشگری و افزایش هزینه‌های تولید، ازجمله عواملی است که بازار فرش دست‌باف را وارد رکودی عمیق کرده است.
رکود بی‌سابقه در بازار فرش و صنایع‌دستی
رئیس اتحادیه فروشندگان و تولیدکنندگان صنایع‌دستی و فرش دست‌باف فارس با اشاره به شرایط دشوار این صنف، گفت: صنایع‌دستی و فرش دست‌باف در رکودی کم‌سابقه قرار گرفته‌اند و بسیاری از فروشگاه‌ها حتی در طول هفته نیز فروش ندارند. عبدالرحمن تصمیم‌قطعی تأکید کرد که بخش عمده فروش فرش دست‌باف وابسته به گردشگران، به‌ویژه گردشگران خارجی است و در سال‌های اخیر به دلیل تحریم‌ها، کاهش سفرهای خارجی و شرایط ناشی از جنگ، عملاً این بازار از بین رفته است.
به گفته وی، وضعیت اقتصادی خانوارها نیز تأثیر مستقیمی بر رکود بازار داشته است؛ زیرا پس از تأمین هزینه‌های ضروری زندگی، تقاضا برای کالاهایی مانند فرش و صنایع‌دستی که اغلب جنبه تزیینی دارند، به‌شدت کاهش یافته است.
کاهش شدید تعداد بافندگان
یکی از پیامدهای مستقیم رکود بازار، کاهش چشمگیر تعداد بافندگان است. تصمیم‌قطعی اعلام کرد: تعداد بافندگان فرش در استان فارس از حدود ۶هزار نفر در سال ۱۳۹۷، به حدود هزار نفر در حال حاضر رسیده است؛ یعنی کاهش نزدیک به ۸۰درصدی.
به گفته او، بسیاری از بافندگان که عمدتاً زنان روستایی هستند، برای بافت یک فرش چندمتری ماه‌ها زمان صرف می‌کنند و هزینه قابل‌توجهی برای مواد اولیه می‌پردازند؛ اما در نهایت با نبود بازار فروش یا قیمت‌های غیرمنطقی مواجه می‌شوند. به‌عنوان نمونه، یک بافنده ممکن است برای تهیه دار قالی، پشم و نخ حدود ۱۵میلیون تومان هزینه کند؛ اما شاید خریداران حاضر باشند همان فرش را تنها با قیمت ۲۰میلیون تومان خریداری کنند؛ رقمی که عملاً انگیزه ادامه فعالیت را از بین می‌برد.
مشکلات بیمه و مهاجرت از روستاها
بخش دیگری از مشکلات بافندگان به وضعیت بیمه مربوط می‌شود. به گفته رئیس اتحادیه، اغلب بافندگان تحت پوشش بیمه روستایی هستند که خدمات درمانی محدودی دارد و بیشتر شامل بازنشستگی یا ازکارافتادگی می‌شود. بسیاری از بافندگان به دلیل ناکارآمدی این خدمات، تمایلی به استفاده از این بیمه ندارند. در کنار این موضوع، مهاجرت روستائیان و بی‌میلی نسل جوان به فعالیت در حرفه قالی‌بافی نیز باعث شده ورود نیروی انسانی جدید به این حوزه به‌شدت کاهش یابد. سختی کار و درآمد نامطمئن، از دلایل اصلی این روند عنوان می‌شود.
سقوط صادرات فرش دست‌باف
در کنار رکود داخلی، وضعیت صادرات نیز به‌شدت بحرانی توصیف می‌شود. تصمیم‌قطعی اعلام کرد صادرات فرش دست‌باف ایران که در سال‌های گذشته به حدود ۲.۵میلیارد دلار می‌رسید، طی سال‌های اخیر به کمتر از ۵۰میلیون دلار کاهش یافته و در حال حاضر عملاً صادرات قابل‌توجهی انجام نمی‌شود.
به گفته فعالان این حوزه، تحریم‌ها، محدودیت‌های تجاری و کاهش ارتباطات اقتصادی با برخی بازارهای جهانی، نقش مهمی در از دست رفتن بازارهای سنتی فرش ایران داشته است. از سوی دیگر، کاهش گردشگران خارجی نیز ضربه بزرگی به فروش این محصول وارد کرده است.
ضرورت حمایت از بافندگان و توسعه بازارهای جدید
در همین زمینه، رئیس اداره فرش سازمان صنعت، معدن و تجارت فارس با تأکید بر نقش محوری بافندگان در این صنعت، گفت: حفظ انگیزه و امنیت شغلی بافندگان باید در اولویت برنامه‌های حمایتی قرار گیرد. غلامحسین زنهاری پرداخت منظم دستمزدها، توسعه پوشش بیمه‌ای و برگزاری دوره‌های آموزشی کوتاه‌مدت برای ارتقای کیفیت بافت و معرفی طرح‌های نوآورانه را ازجمله راهکارهای مهم برای حفظ این نیروی انسانی دانست.
وی همچنین صادرات را مهم‌ترین عامل تداوم فعالیت صنعت فرش عنوان کرد و گفت: در شرایط کنونی باید مسیرهای صادراتی امن و کم‌ریسک طراحی شود. به گفته او، بازارهای منطقه‌ای مانند ارمنستان، گرجستان، عمان و ترکیه و همچنین برخی کشورهای شرق آسیا ازجمله ژاپن، کره جنوبی و سنگاپور می‌توانند بازارهای هدف مناسبی برای فرش دست‌باف ایران باشند.
نقش فناوری‌های دیجیتال در توسعه بازار
زنهاری استفاده از فناوری‌های نوین را نیز یکی از راهکارهای مهم برای احیای بازار فرش دانست. به گفته او، فروش از طریق پلتفرم‌های آنلاین جهانی مانند Etsy و eBay می‌تواند امکان دسترسی مستقیم به مشتریان را فراهم کند. همچنین تهیه کاتالوگ‌های دیجیتال، استفاده از فناوری واقعیت افزوده برای نمایش فرش در فضای منزل مشتری و درج QR Code برای معرفی اصالت و مشخصات فرش، می‌تواند به افزایش اعتماد خریداران کمک کند. وی تأکید کرد: دیجیتالی‌سازی نه‌تنها ابزار فروش، بلکه راهکاری برای حفظ پیوستگی کسب‌وکار در شرایط بحران است. در چنین شرایطی تمرکز بر صادرات خرد، ارسال بسته‌های کوچک اما ارزشمند و تنوع‌بخشی به مدل‌های کسب‌وکار می‌تواند به تاب‌آوری این صنعت کمک کند.
فعالان صنعت فرش معتقدند برای جلوگیری از تداوم رکود و خروج بیشتر بافندگان از این حرفه، لازم است سیاست‌های حمایتی در حوزه تولید، بیمه، بازاریابی و صادرات با جدیت بیشتری دنبال شود؛ در غیر این صورت، یکی از مهم‌ترین هنرصنعت‌های تاریخی ایران با خطر افول جدی روبه‌رو خواهد شد.