زهرا جعفری- شیرازنوین
در حالی که سال‌هاست نظام سلامت کشور برای کاهش مصرف دخانیات و مقابله با آسیب‌های ناشی از قلیان‌های سنتی تلاش می‌کند، در یکی دو سال اخیر پدیده‌ای جدید با عنوان «قلیان اکسیژن» یا «قلیان پاک» در برخی مراکز تفریحی و کافه‌ها مطرح شده است. وسیله‌ای که طرف‌داران آن از ایجاد حس نشاط، آرامش و سرخوشی بدون مصرف تنباکو سخن می‌گویند و آن را جایگزینی کم‌خطر برای قلیان‌های رایج معرفی می‌کنند.
اما بررسی‌های علمی و مواضع رسمی مسئولان حوزه سلامت نشان می‌دهد سلامت این محصول همچنان با ابهامات جدی مواجه است و برخلاف برخی تبلیغات، هنوز هیچ تأییدیه‌ای برای استفاده از قلیان اکسیژن یا دستگاه موسوم به «پاکدم» صادر نشده است. پاکدم وسیله‌ای مشابه قلیان است که به‌جای دود ناشی از سوختن تنباکو، مخلوطی از اکسیژن و گاز نیتروس اکسید یا گاز خنده‌آور را به مصرف‌کننده منتقل می‌کند.
نیتروس اکسید سال‌هاست در برخی کاربردهای پزشکی، ازجمله دندان‌پزشکی کودکان و برخی اقدامات درمانی برای ایجاد آرام‌بخشی و کاهش درد مورداستفاده قرار می‌گیرد. با این حال، استفاده تفریحی از این گاز موضوعی کاملاً متفاوت است که طی سال‌های اخیر نگرانی‌هایی را در میان پزشکان و متخصصان سلامت ایجاد کرده است.
مصرف‌کنندگان این وسیله از احساس سبکی، خنده، آرامش، کاهش استرس و نوعی سرخوشی موقت سخن می‌گویند؛ احساسی که موجب شده برخی جوانان به آن به چشم جایگزینی برای قلیان‌های سنتی یا حتی برخی مواد محرک نگاه کنند. ‌برخی حامیان قلیان اکسیژن معتقدند استنشاق اکسیژن غنی‌شده می‌تواند موجب افزایش انرژی، بهبود خلق‌وخو، ارتقای تمرکز، کاهش استرس، بهبود خواب و حتی کاهش برخی سردردها شود.
با این حال متخصصان تأکید می‌کنند که شواهد علمی کافی برای تأیید این ادعاها وجود ندارد. 
برخی از مطالعات انجام‌شده هم مربوط به بیماران مبتلا به مشکلات خاص تنفسی بوده و نتایج آن‌ها قابل‌تعمیم به افراد سالم نیست.
این در حالی است که پژوهشگران احتمال می‌دهند بخشی از احساس بهبود گزارش‌شده توسط مصرف‌کنندگان ناشی از «اثر پلاسیبو» باشد؛ پدیده‌ای که در آن فرد به دلیل باور به اثربخشی یک روش، احساس بهتری را تجربه می‌کند.
 قلیان اکسیژن هنوز تأیید نشده است
‌در حالی که برخی مراکز، قلیان اکسیژن را به‌عنوان محصولی ایمن و موردتأیید معرفی می‌کنند، اظهارات رسمی مسئولان حوزه سلامت روایت دیگری را نشان می‌دهد.
دکتر مسعود قنبریان، رئیس گروه سلامت محیط دانشگاه علوم‌پزشکی شیراز، در همین ارتباط می‌گوید: آنچه تاکنون با عنوان «قلیان اکسیژن» مطرح گردیده، صرفاً در قالب یک طرح تحقیقاتی بوده و در شرایط فعلی هیچ‌گونه تأییدیه‌ای ندارد.
به گفته وی، این موضوع ابتدا در قالب ثبت اختراع مطرح شده و مجری طرح، پروپوزال خود را به وزارت بهداشت ارائه نموده است. وزارت بهداشت نیز آن را به‌عنوان یک پروژه تحقیقاتی به چند دانشگاه علوم‌پزشکی کشور ارجاع داده تا در چارچوبی مشخص مورد بررسی و ارزیابی قرار گیرد.
 پایلوتی که به نتیجه نرسید
قنبریان با اشاره به قرار گرفتن استان فارس و شهر شیراز در فهرست مناطق پایلوت اجرای طرح، گفت: قرار بود مجری پروژه، نقاط پیشنهادی اجرای آزمایشی را معرفی کند تا پس از بررسی و تأیید دانشگاه، طرح صرفاً در دو نقطه مشخص و تحت نظارت مستقیم کارشناسان اجرا شود.
وی تصریح کرد: دانشگاه علوم‌پزشکی شیراز از همان ابتدا اعلام کرده بود که هرگونه اجرای آزمایشی منوط به هماهنگی کامل با دانشگاه و رعایت همه الزامات تعیین‌شده است.
رئیس گروه سلامت محیط دانشگاه علوم‌پزشکی تصریح کرد: با وجود پیگیری‌ها و تماس‌های متعدد، مجری طرح برای انجام هماهنگی‌های لازم مراجعه نکرد. همچنین وعده معرفی نماینده نیز عملی نشد و هیچ فردی از سوی مجری برای طی مراحل قانونی و اجرایی در دانشگاه حاضر نگردید.
 اعلام رسمی عدم همکاری با مجری طرح
قنبریان افزود: دانشگاه علوم‌پزشکی در نهایت به دلیل رعایت نشدن ضوابط و چارچوب‌های تعیین‌شده، طی نامه‌ای رسمی به وزارت بهداشت اعلام کرده است که امکان همکاری با مجری این طرح وجود ندارد.
وی تأکید کرد: دلیل این تصمیم، عدم پایبندی مجری به الزامات ابلاغی و انجام نشدن هماهنگی‌های ضروری با دانشگاه بوده است.
رئیس گروه سلامت محیط دانشگاه علوم‌پزشکی ادامه داد: چندی پیش گزارش‌هایی مبنی بر راه‌اندازی این فعالیت در یک یا دو مرکز خارج از چارچوب تعیین‌شده دریافت شد.
قنبریان اعلام کرد: دانشگاه در واکنش به این گزارش‌ها، بار دیگر موضوع را به وزارت بهداشت منعکس کرده و در مکاتبات رسمی خود تأکید نموده است که به تشخیص دانشگاه، مجری طرح فرد قابل‌اعتمادی نیست و شکایات متعددی نیز درباره قلیان اکسیژن مطرح شده است.
‌وی تصریح کرد که دانشگاه تصمیم گرفته همکاری با این مجموعه را ادامه ندهد.
 ورود نهادهای نظارتی
قنبریان تصریح کرد: رونوشت مکاتبات مربوط به این پرونده به دادستانی نیز ارسال شده و پیگیری‌ها همچنان ادامه دارد.
وی همچنین از برنامه‌ریزی برای برگزاری جلساتی با حضور مسئولان استانی خبر داد تا ضمن بررسی ابعاد مختلف موضوع، درباره نحوه مدیریت مصرف قلیان و تعیین تکلیف پرونده موسوم به «قلیان اکسیژن» تصمیم‌گیری شود.
 عوارضی که متخصصان نسبت به آن هشدار می‌دهند
‌هم‌زمان با ادامه بررسی‌های علمی، پزشکان نسبت به پیامدهای احتمالی مصرف تفریحی نیتروس اکسید هشدار می‌دهند.
مطالعات نشان داده‌اند مصرف مکرر این گاز می‌تواند موجب کاهش ویتامین B12 در بدن شود؛ مسئله‌ای که خطر آسیب‌های عصبی، اختلالات شناختی، ضعف عضلانی و برخی مشکلات خونی را افزایش می‌دهد.
از دیگر عوارض گزارش‌شده می‌توان به سردرد، سرگیجه، تهوع، اختلال تعادل، کاهش هوشیاری، مشکلات بینایی، تنگی نفس، اختلال در تعادل گازهای خون، آسیب بافت ریه و در موارد شدید، ایست قلبی اشاره کرد.
‌متخصصان همچنین هشدار می‌دهند که مصرف هم‌زمان این ترکیبات با الکل یا سایر مواد روان‌گردان، می‌تواند مخاطرات جدی‌تری ایجاد کند. 
و بالاخره اینکه: ‌آنچه امروز با عنوان «قلیان اکسیژن» یا «قلیان پاک» در برخی محافل معرفی می‌شود، نه یک فناوری تأییدشده سلامت‌محور، بلکه طرحی است که هنوز در مرحله مطالعه و ارزیابی قرار دارد. اظهارات رسمی مسئولان دانشگاه علوم‌پزشکی و مکاتبات انجام‌شده با وزارت بهداشت نشان می‌دهد این محصول تاکنون هیچ تأییدیه‌ای برای عرضه عمومی دریافت نکرده است. در چنین شرایطی، کارشناسان معتقدند هرگونه تبلیغ یا معرفی این محصول به‌عنوان جایگزینی ایمن و اثبات‌شده برای قلیان‌های سنتی، پیش از تکمیل مطالعات و اعلام نتایج نهایی، اقدامی شتاب‌زده خواهد بود؛ زیرا سلامت عمومی نیازمند اتکا به تأییدیه‌های علمی است، نه ادعاهای تبلیغاتی. تا آن زمان، تنها واقعیتی که با قطعیت می‌توان بر آن تأکید کرد، همان نکته‌ای است که مسئولان دانشگاه علوم‌پزشکی بر آن اصرار دارند؛ از همین رو، هرگونه قضاوت قطعی درباره ایمنی، کارآمدی یا قابلیت جایگزینی این محصول با قلیان‌های سنتی، به نتایج مطالعاتی وابسته است که هنوز به پایان نرسیده‌اند. «قلیان اکسیژن» در حال حاضر یک موضوع پژوهشی است و نه یک محصول تأییدشده در نظام سلامت کشور.