شاهرگ انرژی جهان زیر سایه بحران؛
پیامدهای اقتصادی
انسداد تنگه هرمز

تنگه هرمز تنها یک آبراه جغرافیایی در خاورمیانه نیست؛ بلکه شاهرگ حیاتی اقتصاد جهان، نقطه تلاقی امنیت انرژی بین‌المللی و دماسنج ثبات بازارهای جهانی است. بر اساس آمارهای بین‌المللی، روزانه میلیون‌ها بشکه نفت خام (حدود یک‌پنجم کل مصرف جهانی) و بخش عمده‌ای از گاز طبیعی مایع (LNG) جهان از این گذرگاه بسیار باریک عبور می‌کند. وابستگی صنایع بزرگ به این منابع باعث شده است تا د‌رصورت وقوع هرگونه اختلال، محاصره یا انسداد طولانی‌مدت در این تنگه، اقتصاد جهانی با یک شوک ساختاری و بی‌سابقه مواجه شود. ترکش‌های چنین بحرانی در کسری از ثانیه از بورس‌های وال‌استریت و توکیو تا سفره روزمره شهروندان در دورافتاده‌ترین نقاط جهان احساس خواهد شد. در این سرمقاله به بررسی چهار پیامد کلان این سناریوی بحرانی می‌پردازیم.
نخستین و فوری‌ترین پیامد انسداد تنگه هرمز، جهش ناگهانی، شدید و غیرقابل‌کنترل قیمت نفت در بازارهای جهانی است. با‌توجه‌به اینکه جایگزین کردن حجم عظیم نفت و گاز عبوری از این تنگه از طریق خطوط لوله جایگزین در کوتاه‌مدت عملاً غیرممکن است، بازار با کمبود فیزیکی عرضه مواجه می‌شود. در چنین شرایطی، خریدهای هیجانی (Panic Buying) و سفته‌بازی در بازارهای مالی می‌تواند قیمت هر بشکه نفت را به اعداد بی‌سابقه‌ای سوق دهد. این افزایش قیمت تنها به نفت خام محدود نخواهد ماند؛ بلکه قیمت گاز طبیعی، بنزین، گازوئیل و تمامی مشتقات پتروشیمی را نیز با شیبی تند به بالا می‌کشد و تعادل عرضه و تقاضا را به طور کامل از بین می‌برد. انرژی، خون در رگ‌های اقتصاد مدرن و موتور محرک تمام صنایع است. افزایش خیره‌کننده هزینه‌های انرژی به‌سرعت و با ضریب فزاینده به سایر بخش‌های اقتصادی سرایت می‌کند. هزینه‌های حمل‌ونقل هوایی، دریایی و زمینی، تولیدات صنعتی، و حتی بخش کشاورزی (به دلیل گرانی کودهای شیمیایی و هزینه ماشین‌آلات) به شدت افزایش می‌یابد. این پدیده که در اقتصاد به‌عنوان «تورم فشار هزینه» شناخته می‌شود، به افزایش قیمت نهایی تمامی کالاها و خدمات مصرفی منجر می‌گردد. در نتیجه، بانک‌های مرکزی جهان که رسالت حفظ ارزش پول را دارند، برای مهار این اژدهای تورم مجبور به افزایش مجدد و تهاجمی نرخ بهره خواهند شد؛ اقدامی که مستقیماً سرمایه‌گذاری را کاهش داده و چرخ‌های اقتصاد را از حرکت باز می‌دارد.
محاصره تنگه هرمز تنها جریان انرژی را متوقف نمی‌کند، بلکه مسیرهای کشتیرانی تجاری را در یکی از پرترددترین مناطق جهان مختل می‌سازد. با بالا رفتن سطح تنش، شرکت‌های بیمه دریایی «صرف ریسک» (Risk Premium) بسیار بالایی را برای کشتی‌های عبوری وضع می‌کنند که هزینه تجارت را سرسام‌آور می‌کند. کشتی‌های تجاری برای در امان ماندن از بحران، مجبور به استفاده از مسیرهای جایگزین و بسیار طولانی‌تر خواهند شد. این موضوع زمان تحویل کالاها را هفته‌ها به تعویق انداخته و زنجیره تأمین جهانی را که به تازگی در‌حال بازیابی ثبات خود بود، بار دیگر دچار ازگسیختگی و کمبود کالاهای اساسی می‌کند. ترکیب مرگبار تورم فزاینده، هزینه‌های بالای تولید و کاهش شدید قدرت خرید مصرف‌کنندگان، زنگ خطر پدیده شوم «رکود تورمی» را در سطح جهانی به‌صدا درمی‌آورد. کشورهای واردکننده انرژی، به‌ویژه اقتصادهای بزرگ صنعتی و متکی به صادرات در آسیا مانند چین، هند، ژاپن و کره جنوبی، بیشترین آسیب مستقیم را متحمل خواهند شد. اقتصادهای اروپایی نیز که وابستگی بالایی به واردات گاز دارند، با تعطیلی کارخانجات و بحران انرژی زمستانی روبه‌رو می‌شوند. کاهش رشد اقتصادی در این قطب‌های صنعتی، تقاضا برای مواد اولیه و کالاهای سایر کشورها را نیز کاهش داده و یک اثر دومینوی مخرب و دومنظوره ایجاد می‌کند که به از دست رفتن میلیون‌ها شغل در سراسر جهان می‌انجامد.
اقتصاد جهانی در قرن بیست‌و‌یکم بیش از هر زمان دیگری شبکه‌ای، در هم تنیده و آسیب‌پذیر است. میزان وابستگی ساختاری به تنگه هرمز به‌عنوان مهم‌ترین شاه‌راه ترانزیت انرژی نشان می‌دهد که امنیت و باز بودن این آبراه، مسئله‌ای بسیار فراتر از مرزهای منطقه‌ای و یک دغدغه کاملاً جهانی است. محاصره یا اختلال در این تنگه هیچ برنده اقتصادی نخواهد داشت و پیامدهای آن به شکل تورم لجام‌گسیخته، رکود عمیق و بی‌ثباتی ویرانگر بازارهای مالی، گریبان‌گیر اقتصاد تمامی کشورها (چه توسعه‌یافته و چه در‌حال توسعه) خواهد شد. حفظ ثبات، امنیت و جریان آزاد تجارت در این گذرگاه استراتژیک، پیش‌شرطی غیرقابل‌انکار برای سلامت، بقا و رشد اقتصاد بین‌الملل محسوب می‌شود.