زهرا جعفری- شیرازنوین
باغات قصردشت تنها یک پهنه سبز در شیراز نیستند؛ این باغ‌ها بخشی از سامانه تنفسی شهرند. در روزگاری که بسیاری از شهرهای جهان زیر فشار آلودگی هوا، افزایش دمای محیط شهری و افت کیفیت زیست شهری قرار گرفته‌اند، وجود چنین ذخیره‌ای از درختان بالغ و کهن‌سال، سرمایه‌ای راهبردی برای شیراز به شمار می‌آید. با این‌همه، واقعیت آن است که سیاست‌های چند دهه گذشته در قبال باغات قصردشت هنوز نتوانسته‌اند چارچوبی پایدار و کارآمد برای صیانت از این سرمایه زیست‌محیطی فراهم آورند.
ریشه مسئله را می‌توان در یک تعارض بنیادین جست‌وجو کرد؛ از یک سو سیاست‌های شهری بر ضرورت حفظ درختان و صیانت از باغات تأکید دارند و از سوی دیگر منطق اقتصاد زمین، ارزش را در عرصه زمین تعریف می‌کند. در چنین شرایطی، «درخت» به‌جای آنکه دارایی تلقی شود، گاه به‌عنوان مانعی در مسیر بهره‌برداری اقتصادی از زمین دیده می‌شود. بدیهی است که هیچ سیاست حفاظتی در بلندمدت نمی‌تواند در برابر چنین تضادی پایدار بماند.
از همین رو، اصلاح بنیادین در این حوزه مستلزم جابه‌جایی نقطه تمرکز از «اقتصاد زمین» به «اقتصاد درخت» است. اگر درخت به‌عنوان یک دارایی اقتصادی به رسمیت شناخته شود، معادله به‌طور کامل دگرگون خواهد شد. در چنین چارچوبی می‌توان با تدوین نظامی کارشناسی، درختان باغات قصردشت را بر اساس شاخص‌هایی مانند گونه، سن، قطر تنه، گستره تاج و کارکردهای زیست‌محیطی ارزش‌گذاری کرد. در این صورت هر درخت نه مانعی در مسیر توسعه، بلکه بخشی از سرمایه زیستی شهر تلقی خواهد شد؛ سرمایه‌ای که ارزش آن ثبت و شناسایی می‌شود. در گام بعد، نگهداری از این سرمایه می‌تواند به‌عنوان یک خدمت عمومی تعریف شود. با این نگاه، باغدار در حقیقت امین و حافظ بخشی از سرمایه زیست‌محیطی شهر خواهد بود. همان‌گونه که شهر برای ارائه خدمات عمومی هزینه می‌پردازد، برای صیانت از درختان نیز باید سازوکاری اقتصادی تعریف کند. پرداخت بهای درخت یا جبران هزینه‌های نگهداری آن می‌تواند باغداری را از فعالیتی کم‌بازده به فعالیتی اقتصادی و پایدار تبدیل کند.
در چنین الگویی، حفظ درخت دیگر یک تکلیف تحمیلی نیست؛ بلکه به منفعتی اقتصادی بدل می‌شود.
**
در همین زمینه، معاون هماهنگی امور عمرانی استانداری فارس با اشاره به رویکرد برنامه‌ریزی شهری در اسناد جدید توسعه شیراز، گفت: در طرح جامع جدید شیراز که مراحل پایانی خود را طی می‌کند و به‌زودی به تصویب خواهد رسید، برای مسائل اساسی شهر یک «نظام مسائل» تعریف شده و در این چارچوب، موضوعاتی مانند باغات قصردشت، ساخت‌وساز در حریم شهر، بافت تاریخی شیراز به‌عنوان قطب گردشگری و همچنین حریم گسترده شیراز ازجمله دشت قره‌باغ به‌عنوان مسائل بنیادین شهر موردتوجه قرار گرفته‌اند.
وی بر ضرورت نگاه واقع‌بینانه به مسئله صیانت از باغات تأکید کرد و افزود: در طرح جامع جدید تلاش شده است سازوکاری طراحی شود که حفاظت از باغات صرفاً بر پایه توصیه‌های اخلاقی یا دستورات اداری نباشد؛ زیرا نمی‌توان از مالک انتظار داشت که صرفاً به‌خاطر رضای خدا یا صرفاً به دلیل اهمیت هوای پاک شهر، باغ خود را نگه دارد. رضایی خاطرنشان کرد: نگهداری باغ باید برای مالک نیز توجیه اقتصادی داشته باشد؛ در غیر این صورت، این روند پایدار نخواهد بود. معاون هماهنگی امور عمرانی استانداری فارس تصریح کرد: در طرح تفصیلی جدید، بحث تعریف کاربری‌های متناسب برای باغات قصردشت نیز پیش‌بینی شده است تا ضمن حفظ ماهیت باغ‌ها، امکان بهره‌برداری‌های فرهنگی، گردشگری و خلاقانه نیز فراهم شود.
وی ادامه داد: در همین چارچوب، برخی کاربری‌های مکمل و سازگار با ماهیت باغات موردتوجه قرار گرفته است؛ کاربری‌هایی که ضمن حفظ ساختار باغ، می‌توانند ارزش اقتصادی ایجاد کنند. برای نمونه ایده‌هایی مانند باغ کتاب، باغ هنر، باغ صنایع‌دستی و باغ گردشگری مطرح شده است. این نگاه به‌معنای تبدیل باغ به یک پروژه صرفاً تجاری نیست؛ بلکه تلاشی است برای آنکه باغ شیرازی در عین حفظ هویت طبیعی خود، از ظرفیت‌های فرهنگی و گردشگری شهر نیز بهره ببرد. رضایی افزود: در برخی پیشنهادها حتی این امکان در نظر گرفته شده است که ایجاد پروژه‌های فرهنگی یا گردشگری در نظر گرفته شود؛ به‌گونه‌ای که اصل باغ حفظ شده و در عین حال مالک نیز از منافع اقتصادی آن بهره‌مند گردد. چنین ترکیبی از حفظ باغ و ایجاد انتفاع اقتصادی، شاید یکی از معدود راهکارهای عملی برای صیانت پایدار از باغات باشد.
وی همچنین با اشاره به چالش‌های عملی نگهداری باغات اظهار داشت: بسیاری از باغات امروز با مشکلاتی مانند تأمین آب و هزینه‌های نگهداری مواجه‌اند. در چنین شرایطی اگر مالک نتواند از باغ خود بهره اقتصادی ببرد، به‌تدریج باغ رها و درختان خشک می‌شوند و در نهایت این مسئله خود به معضلی برای شهر تبدیل خواهد شد. وی گفت: یکی دیگر از راه‌های صیانت از باغات این است که در کمیسیون ماده پنج با تغییر کاربری آن‌ها موافقت نشود. این موضوع می‌تواند به‌عنوان یک ابزار و اهرم قانونی برای جلوگیری از تخریب باغات مورداستفاده قرار گیرد. محمدحسن اسدی، شهردار شیراز هم در این باره اظهار داشت: موضوع گروه‌بندی باغات قصردشت بر اساس مصوبه شورای‌عالی شهرسازی و معماری به سال ۱۳۷۹ بازمی‌گردد. این مصوبه، که باغات را در قالب گروه‌های یک تا پنج دسته‌بندی کرده است، محدودیت زمانی نداشته و برای آن پایان اعتبار مشخصی تعریف نشده است؛ لذا همچنان به‌عنوان یکی از مبانی مهم در سیاست‌گذاری‌های مرتبط با باغات شیراز مورداستناد قرار می‌گیرد.
وی افزود: باغات قصردشت در دل شهر شیراز قرار دارند، اما از نظر حقوقی در قالب حریم تعریف شده‌اند. در واقع این تدبیر با هدف آن صورت گرفته است که قوانین حاکم بر حریم شهر بر این اراضی جاری باشد تا بر اساس تبصره ۲ قانون حفظ کاربری اراضی زراعی و باغ‌ها، امکان برخورد قانونی با هرگونه تخلف فراهم شود. شهردار شیراز همچنین با اشاره به مطالعات انجام‌شده در سال‌های گذشته، تصریح کرد: در طول بیش از دو دهه گذشته، مشاوران مختلفی مطالعات و بررسی‌هایی در این زمینه انجام داده‌اند؛ اما هنوز طرحی جامع، عملیاتی و در عین حال جذاب که بتواند هم‌زمان دو هدف «حفظ باغات» و «صرفه اقتصادی برای باغداران» را تأمین کند، به‌طور کامل محقق نشده است. وی درباره برخی پیشنهادهای مطرح‌شده در حوزه سیاست‌های اقتصادی مرتبط با باغات نیز گفت: موضوع وضع عوارض هوای پاک و اختصاص آن به باغدارانی که درختان خود را حفظ می‌کنند، می‌تواند در قالب کار کارشناسی موردبررسی قرار گیرد. البته باید توجه داشت که بر اساس قانون درآمدهای پایدار شهرداری‌ها و دهیاری‌ها که از سال ۱۴۰۱ اجرایی شده، کدها و ردیف‌های درآمدی هر سال از سوی وزارت کشور ابلاغ می‌شود و شهرداری‌ها بر همان اساس عمل می‌کنند. با این حال، هر پیشنهاد کارشناسی که بتواند ضمن حفظ باغات، منافع باغداران را نیز تأمین کند، قابلیت طرح و بررسی در مدیریت شهری را خواهد داشت. 
**
برآیند این دیدگاه‌ها نشان می‌دهد که آینده باغات قصردشت در گرو شکل‌گیری مدلی است که در آن منافع اقتصادی و اهداف زیست‌محیطی در تقابل با یکدیگر قرار نگیرند؛ زیرا تا زمانی که درخت برای مالک هزینه باشد، حفاظت از آن دشوار خواهد بود؛ اما هنگامی که درخت به دارایی تبدیل شود، خود مالک نخستین مدافع آن خواهد بود. در پایان یادمان باشد، قصردشت برای شیراز یک حاشیه سبز ساده نیست؛ بلکه زیرساختی حیاتی برای زیست شهری است. 
صیانت از چنین زیرساختی تنها با ممنوعیت‌ها و محدودیت‌های اداری ممکن نخواهد بود؛ بلکه نیازمند شکل‌گیری نظامی هوشمند و اقتصادی است که در آن درخت ارزش داشته باشد، باغدار انگیزه داشته باشد و شهر نیز بداند که برای حفظ کیفیت زیست و نفس کشیدن در هوای سالم، باید هزینه آن را بپردازد. اگر چنین رویکردی در سیاست‌گذاری شهری نهادینه شود، قصردشت می‌تواند از یک مسئله مزمن شهری به الگویی پیشرو در مدیریت باغات شهری در کشور تبدیل شود؛ الگویی که در آن توسعه شهری و صیانت از طبیعت نه در تقابل، بلکه در امتداد یکدیگر قرار می‌گیرند.