رنگینکمان اقوام فارس روی گسل مشکلات، روزنامه شیراز نوین
میثم محجوبی- شیرازنوین
عشایر ایران، میراثداران کهنترین سبک زندگی مبتنی بر هماهنگی با طبیعت، نهتنها ستون فقرات تولید پروتئین و صنایعدستی کشور هستند، بلکه بهعنوان سربازان گمنام امنیت و مرزبانان فرهنگی این سرزمین، نقشی بیبدیل در معادلات اجتماعی و اقتصادی ایفا میکنند.
در این میان، استان فارس بهعنوان اولین و بزرگترین استان عشایرنشین کشور، با دربرگیری حدود ۱۲.۵ درصد از کل جمعیت عشایری ایران، یک رنگینکمان قومی و زبانی به شمار میرود که جلوههای ناب همبستگی و تولید را به نمایش میگذارد.
جامعه عشایری فارس با در اختیار داشتن بیش از سهمیلیون رأس دام سبک، تأمینکننده نزدیک به ۲۷ درصد گوشت قرمز استان و سهمی ۴۷درصدی در اقتصاد صنایعدستی هستند. اما این تمام ماجرا نیست؛ این جمعیت ۳درصدی، گاهی در دورافتادهترین و صعبالعبورترین نقاط، ضمن حفاظت از مراتع و حراست از کیان طبیعی کشور، بهعنوان پاسگاههای امنیتی زنده عمل کرده و در طول تاریخ، وفاداری خویش را با تقدیم بیش از سههزار شهید در دوران دفاع مقدس و نیز شهدای اخیر، به اثبات رساندهاند. در کنار تولید و امنیت، پتانسیل عظیم گردشگری ایلات و مناطق عشایری فارس نیز گنجینهای ناشناخته است که میتواند به محرک قدرتمندی برای اقتصاد منطقه تبدیل شود.
با این حال، این جامعه مولد و مؤمن، با مشکلات عدیدهای دستبهگریبان است؛ از کوچ اجباری و بسته شدن راههای سنتی گرفته تا کمبود آرد و علوفه، مسائل اسکان و نبود زیرساختهای پایدار.
با هدف صحبت و چارهجویی درباره همین مسائل و در دفتر روزنامه و پایگاه خبری شیرازنوین، میزبان «عبدالحمید کریمی»، مدیرکل امور عشایر استان فارس و معاونان او بودیم تا در یک نشست چندساعته و صمیمانه، همه دغدغهها و راهکارهای پیش رو را بررسی کنیم. مشروح این گفتوگو را در ادامه میخوانید.
عشایر فارس در یک نگاه؛ رنگینکمان اقوام در پهناورترین استان عشایری
مدیرکل امور عشایر استان فارس در ابتدای این نشست با ابراز خرسندی از فرصت پیشآمده، گفت: واقعاً خوشبختیم که فرصتی پیش آمد تا سال 1405 در جمع اصحاب رسانه حضور پیدا کنیم. کار شما از دو منظر حساس و باارزش است؛ اول اطلاعرسانی دقیق و دوم مطالبهگری از مسئولان در قبال خواستههای مردم. رسانهها میتوانند زبان گویای جامعه باشند و ما را بهعنوان خادم مردم، متوجه وظیفهمان در قبال این صندلیهایی که اشغال کردهایم، بکنند.
عبدالحمید کریمی سپس با ارائه آماری جامع از جایگاه عشایر در استان گفت: استان فارس از حیث جمعیت عشایری، مقام اول کشور را دارد. حدود ۱۲.۵ درصد از کل جمعیت عشایر ایران در این استان ساکن هستند و جمعیت عشایر استان حدود ۳ درصد از کل جمعیت فارس را شامل میشود. از حیث تنوع قومی و زبانی، فارس یک رنگینکمان تمامعیار است که تقریباً تمامی زبانهای رایج کشور را در خود جای داده است.
کریمی در ادامه به تفکیک جمعیتی ایلات پرداخت و افزود: حدود ۵۰ درصد از جمعیت عشایر استان را ایل قشقایی تشکیل میدهد. پس از آن، ایلات خمسه با حدود ۲۵ درصد جمعیت قرار دارند. همچنین ایل بویراحمد و ممسنی حدود ۱۵ درصد و دیگر طوایف مستقل شامل کوهمره، چهار راهی، جشنی، جبل النارویه و... حدود ۱۰ درصد از جمعیت عشایر کوچرو را به خود اختصاص دادهاند. عشایر ما در تمامی ۳۷ شهرستان استان پراکنده هستند و نکته جالب این است که با احتساب جمعیت غیرکوچنده، حدوداً ۶۰ تا ۷۰ درصد از ساختار جمعیتی استان، ریشه قبیلهای و عشایری دارند.
مدیرکل عشایر فارس با اشاره به انواع کوچ عشایر گفت: عشایر ما هم دروناستانی و هم بروناستانی کوچ میکنند. ما طولانیترین مسیر کوچ کشور را داریم؛ کوچی که یک ماه تا ۴۵ روز به طول میانجامد و پیش از انقلاب تا دو ماه و نیم هم زمان میبرد. متأسفانه به دلیل توسعه شهری و روستایی و بسته شدن بخش زیادی از ایلراهها، کوچ زمینی در حال جایگزینی با کوچ ماشینی است و این یکی از چالشهای جدی پیش روی ماست.
تولید و امنیت، دو بال پرواز جامعه عشایری؛ سهم ۲۷درصدی در تأمین گوشت قرمز استان
کریمی با تأکید بر نقش بیبدیل عشایر در تولید، اظهار داشت: عشایر استان فارس با حدود سهمیلیون و یکصدهزار رأس دام سبک، بالغ بر ۲۶ تا ۲۷ درصد از گوشت قرمز استان را تأمین میکنند. این جامعه ۳درصدی با کمترین امکانات، ۴۷ درصد از صنایعدستی استان را نیز تولید میکنند. قالیهای قشقایی و صنایعدستی فیروزآباد شهرت جهانی و صادراتی دارند. همچنین در بحث تولیدات لبنی، عشایر نقش مهمی در تأمین پنیر، روغن و ماست محلی دارند که علاوه بر مصرف خود، به بازارهای شهری نیز عرضه میشوند.
وی در ادامه با اشاره به بهرهوری بالای عشایر اظهار داشت: این جامعه سهدرصدی با کمترین امکانات، بیشترین بهرهوری را دارد؛ اما متأسفانه در تخصیص اعتبارات، این بهرهوری دیده نمیشود و عشایر ما همچنان با مشکلات عدیدهای دستبهگریبان هستند. تأکید ما این است که در تخصیص اعتبار برای جامعه عشایر استان فارس، علاوه بر نسبت جمعیتی، به نسبت سهم بهرهوری و برخورداری کمتر این جامعه پرتلاش توجه ویژه شود و در این صورت، انصاف این است که سهم تسهیلات جامعه عشایری چند برابر وضعیت فعلی باشد.
نقش امنیتی و پاسگاههای زنده عشایری
مدیرکل عشایر فارس در ادامه به نقش امنیتی عشایر اشاره کرد و گفت: عشایر در دورافتادهترین نقاط کوهها و بیابانها که حتی جادهای هم ندارند، مستقر میشوند و عملاً بهعنوان پاسگاههای امنیتی و قرقبانان محیطزیست عمل میکنند. در آتشسوزیهای مراتع، اولین کسانی که ورود میکنند و جان خود را از دست میدهند، عشایر هستند. متأسفانه در فیروزآباد، یک خانواده عشایری یکجا در آتشسوزی مراتع شهید شدند. اینها نشان از ایثار و فداکاری این جامعه دارد.
وی با اشاره به سابقه درخشان عشایر در دفاع از کشور، افزود: جامعه عشایری استان فارس با وجود اینکه تنها ۳ درصد جمعیت استان را تشکیل میدهد، یکپنجم شهدای استان را تقدیم انقلاب و نظام کرده است. بیش از سههزار شهید عشایری در دوران دفاع مقدس و بیش از چهارصد شهید در جنگ اخیر، گویای وفاداری و مرزداری این قوم است. در بحث ولایتمداری نیز تاریخچه حضور آنها در مبارزه با هجوم انگلیسیها به ایران، با فتوای آیتالله نجفی (نماینده امام) و بسیج ایل قشقایی، در تاریخ ماندگار شده است.
کریمی در ادامه با اشاره به نقش عشایر در حفظ مراتع نیز اظهار داشت: مرتع برای عشایر مقدس است و همچون سفره معیشت خود از آن محافظت میکنند. در زمانهای قدیم، حتی از مراتع برای هیزم استفاده میکردند؛ اما بهگونهای هرس میکردند که مرتع روزبهروز بهرهورتر میشد. متأسفانه امروز به دلیل بسته شدن ایلراهها و تصرف میانبندها، این چرخه طبیعی مختل شده است.
چالشهای اساسی؛ از آرد و برق تا آب و راه و نابرابری در توزیع آرد و سهمیه ناچیز
یکی از چالشهای جدی که کریمی به آن اشاره کرد، بحث توزیع آرد بود. وی گفت: بر اساس قانون، هر عشایری ماهیانه ۱۲.۲ کیلوگرم آرد سهمیه دارد. با وجود اینکه آمار رسمی جمعیت عشایر را ۱۲۰هزار نفر اعلام میکنند، ما فقط برای ۱۰۲هزار نفر سهمیه دریافت میکنیم؛ یعنی حدود ۱۸هزار نفر از سهمیه خود محروم هستند. این در حالی است که عشایر مهمان دارند، باید به سگهای نگهبان خود غذا بدهند، مرغ و ماکیان دارند و در مجموع، طبیعی است که نسبت به شهرنشینان، نیاز بیشتری به نان داشته باشند.
وی ادامه داد: ما درخواست افزایش سهمیه به ۱۷ کیلوگرم را دادهایم، اما هنوز موافقت نشده است. جالب اینجاست که من و شما در شهر با هیچ محدودیتی برای خرید نان مواجه نیستیم؛ اما عشایر باید با همین سهمیه، میزان مصرف نان خود را مدیریت کنند.
کریمی با اشاره به مشکلات آماری گفت: مرکز آمار میگوید یکصدوبیستهزار نفر جمعیت عشایری داریم، اما هرچه تلاش میکنیم فقط برای یکصدودوهزار نفر سهمیه میگیریم. همه مسئولان قبول دارند که آمار اشتباه است؛ اما وقتی نوبت به تخصیص میرسد، عملیاتی نمیشود.
برق خورشیدی؛ وعدههای پنجساله و پوشش ۱۲درصدی!
مدیرکل عشایر فارس در خصوص تأمین برق عشایر اظهار داشت: «در سال ۱۳۹۹، دولت در تفاهمنامهای، وزارت نیرو را مکلف کرد که طی یک برنامه پنجساله (تا ۱۴۰۴)، تمامی عشایر کشور را از نعمت برق برخوردار کند؛ اما امروز که در سال 1405 هستیم، با تمام تلاشهایی که انجام دادهایم، تنها حدود ۱۲ تا ۱۳ درصد از جامعه عشایری تحت پوشش قرار گرفتهاند! این در حالی است که تا سال گذشته، این رقم زیر ۱۰ درصد بود و با گرفتن مجوز از سازمان امور عشایر کشور و استفاده از منابع داخلی، توانستیم عدد را کمی بالا ببریم.
وی با اشاره به افزایش قیمتها گفت: قیمت هر پنل خورشیدی از ۱۰میلیون تومان در سال ۱۳۹۹ به ۵۰میلیون تومان رسیده است. با توجه به تورم و شرایط تحریمها، پیشبینی میکنیم سال آینده قیمت هر پنل به ۷۰میلیون تومان برسد. دولت ۹۰ درصد هزینه را بهصورت یارانه میپردازد و ۱۰ درصد را خود مردم پرداخت میکنند؛ اما با این افزایش قیمتها، عملاً پوشش ۱۰۰درصدی غیرممکن میشود.
کریمی در ادامه به شرایط واگذاری پنلها اشاره کرد و گفت: شرایط واگذاری بهگونهای است که عشایر نباید در ییلاق و قشلاق به برق دسترسی داشته باشند تا واجد شرایط دریافت باشند. اولویت با خانوارهایی است که دارای افراد معلول و بیماری خاص، سالمند بالای 70 سال و محصل باشند.
آبرسانی؛ هزینه ۱۸هزارتومانی بهازای هر مترمکعب
کریمی در ادامه به مسئله آب عشایر اشاره کرد و گفت: استان فارس با ۵۵ تا ۶۰ دستگاه تانکر آبرسان، بیشترین ناوگان آبرسانی کشور را دارد؛ اما هزینه تمامشده آب برای عشایر حدود ۱۷ تا ۱۸هزار تومان بهازای هر مترمکعب است. در حالی که در شهرها این رقم حدود ۸هزار تومان است. این تفاوت قیمت، فشار زیادی به عشایر وارد میکند.
وی افزود: امسال به دلیل کاهش ۲۵درصدی بارندگی در مناطق ییلاقی، عشایر کوچ کامل نکردهاند. بارندگی خوب در قشلاق باعث شده علوفه رایگان و فراوان در اختیار آنها باشد و هزینه تغذیه دام که ۶۰ تا ۷۰ درصد هزینههای دامداری را تشکیل میدهد، کاهش یابد؛ اما این یعنی ما باید هم به مناطق ییلاقی آب برسانیم، هم به میانبندها و هم به قشلاق. در نتیجه، حجم آبرسانی و هزینههای آن، افزایش بسیاری یافته است.
نوبت هر خانوار عشایری برای آبرسانی بین ۱۰ تا ۲۰ روز یک بار است و این کار آبرسانی برای عشایر را با مشکل مواجه میسازد؛ بنابراین قادر به پاسخگویی نیازها با توجه به امکانات موجود، نیستیم. مدیرکل عشایر فارس با اشاره به پذیرش عشایر استان بوشهر در فارس گفت: در فصل تابستان، بسیاری از عشایر استان بوشهر به استان فارس کوچ میکنند. این موضوع بار کاری ما را در تأمین آب و خدمات افزایش میدهد.
ایلراههای بسته؛ از کوچ زمینی تا کوچ ماشینی
یکی از مهمترین بخشهای این گفتوگو به موضوع ایلراهها و اتراقگاهها اختصاص داشت. کریمی در این خصوص گفت: متأسفانه توسعه شهری و روستایی بدون توجه به مسیرهای عشایری انجام شده است. زمینها ارزش پیدا کرده و ایلراههای سنتی که قرنها محل تردد و استراحت آنان بوده، بسته شدهاند.
وی با اشاره به اقدامات اخیر گفت: خوشبختانه از اواخر سال گذشته، با همکاری کامل با ادارهکل منابع طبیعی، اولین استان کشور هستیم که حدود ۷۳ اتراقگاه را شناسایی، تثبیت و ثبت کردهایم. این اتراقگاهها در نقشههای رسمی ثبت شده و مطلقاً غیرقابلواگذاری هستند. اگر این کار از اول انجام شده بود، امروز مسیرهای عشایر بسته نمیشد و شهرها نیز در نقاط دیگر توسعه مییافتند.
کریمی در ادامه گفت: ما از سال ۱۴۰۱ با استانداری، شهرداری و شورای شهر رایزنی کردیم و توانستیم موضوع را جا بیندازیم. هماکنون مشاور شهرداری شیراز در حال تهیه نقشه راهی است که در آن، مسیرهای عشایری در طرح جامع شهر دیده شده و از تخریب بیشتر جلوگیری شود. همچنین با ایجاد بازارچههای فصلی و اتراقگاههای گردشگری، زمینه آشنایی نسلهای آینده با زندگی عشایری را فراهم میکنیم.
سیاستهای جدید برای حفظ هویت عشایری؛ کانونهای ساماندهی و توسعه بهجای اسکان
کریمی با تأکید بر مخالفت خود با اسکان اجباری عشایر، گفت: ما بهشدت مخالف اسکان اجباری و روستانشین کردن عشایر هستیم. ساختن ساختمان و تحویل آن به عشایر بدون توجه به حرفه و معیشت آنها، تجربهای شکستخورده است.
وی در ادامه توضیح داد: ما بهجای اسکان، روی «کانونهای ساماندهی و توسعه» در دل مراتع تمرکز کردهایم که در آن، علاوه بر دامداری سنتی، امکان دامپروری نوین، صنایعدستی، گردشگری و تولیدات لبنی فراهم میشود. عشایر ماهها زحمت میکشند تا برهای متولد شود؛ اما وقتی بره به سن وزنگیری میرسد، یک دلال میآید و همه را میخرد و سود اصلی را خودش میبرد. ما میخواهیم با اجرای طرحهای مرتعداری، خود عشایر مستقیماً از منافع دامشان بهرهمند شوند. مدیرکل عشایر فارس افزود: طرحهای مرتعداری با حمایت ادارهکل منابع طبیعی در دست اجراست و مراتع به مدت ۳۰ سال به نام عشایر سند میخورند. وقتی عشایر احساس کند مرتع مال خودش است، برای احیای آن تلاش میکند و بهرهوری افزایش مییابد. برنامهریزی کردهایم تا 50 درصد هزینههای نوشتن طرحهای مرتعداری را از مسیر قانونی پرداخت کنیم تا این عامل تشویق و استقبال عشایر برای اجرای طرحهای مرتعداری باشد.
گردشگری عشایری؛ فرصتی برای درآمدزایی و معرفی فرهنگ
کریمی با اشاره به ظرفیتهای گردشگری گفت: ما اولین استان گردشگری عشایری (بومگردی عشایری) در کشور هستیم و حدود ۵۷ مرکز بومگردی عشایری در سطح استان داریم. گردشگران خارجی تا قبل از جنگ، به مناطقی مثل تنگه هایقر در فیروزآباد میرفتند و شب را در چادر عشایر میماندند. طی روز همراه با چوپان به دامداری میرفتند، شیردوشی و تبدیل شیر به ماست و پنیر را از نزدیک تماشا و از غذای سالم محلی استفاده میکردند.
وی با اشاره به جذابیتهای گردشگری عشایری، افزود: حتی روشهای جالبی مثل نحوه برگرداندن گوسفندان با صداهای مخصوص، برای گردشگرانی از کره و فیلیپین که به اینجا آمده بودند، بسیار جذاب و آموزنده بوده است.
کریمی در ادامه گفت: ما در سیاستهای خود، هر چادر عشایری را یک بنگاه اقتصادی میدانیم و گردشگری را یکی از چهار محور اصلی معیشت پایدار (گردشگری، صنایعدستی، تولیدات لبنی و دامپروری نوین) قرار دادهایم. همچنین نوروزگاههای عشایری، یا با ابتکار سازمان امور عشایر «درنگگاههای عشایری» را از ۱۵ اسفند تا اواخر فروردین برپا میکنیم و استان فارس در دو سه سال گذشته رتبه اول کشور را در این زمینه کسب کرده است.
ابتکارات بهداشتی؛ تانکرهای آب و سرویسهای بهداشتی سیار
مدیرکل عشایر فارس از ابتکارات جدید استان فارس در حوزه بهداشت و آب گفت: سال گذشته با همکاری بسیج سازندگی، حدود ۶۰ تا ۷۰ تانکر چرخدار آب توزیع کردیم تا عشایر بتوانند آب شرب خود را شخصاً تأمین کنند. امسال نیز در نظر داریم ۲۰۰ تانکر دیگر توزیع کنیم که ۵۰ تانکر آماده شده و بهزودی توزیع میشود. این ابتکار برای اولینبار در استان فارس انجام شده است.
وی افزود: همچنین سرویسهای بهداشتی سیار را با الهام از زندگی سنتی عشایر طراحی کردهایم. بر خلاف کانکسهای گرانقیمت و غیرقابلحمل، این سرویسها با هزینه بسیار پایین (حدود ۸ تا ۱۰میلیون تومان) ساخته میشوند و قابلحمل هستند. سال گذشته ۱۰۰ عدد توزیع کردیم و امسال ۴۰۰ تا ۵۰۰ عدد دیگر پیشبینی شده است. این طرح آنقدر موفق بوده که سازمان مرکزی درخواست کرده فیلم و مستند آن را تهیه کنیم تا در کل کشور ترویج شود.
کریمی در بخش دیگری به اقدامات بهداشتی اشاره کرد و گفت: خوشبختانه در حوزه بهداشت، با دانشگاههای علومپزشکی هماهنگی خوبی داریم. ۵۸ کانکس بهداشتی سیار در مناطق عشایری مستقر شده و دختران عشایری بهعنوان بهورز آموزش داده شدهاند. این بهورزان همراه عشایر کوچ میکنند و خدمات بهداشتی اولیه را ارائه میدهند. استان فارس در این زمینه نیز در کشور اول است.
نابرابری آشکار در توزیع اعتبارات و تسهیلات
یکی از تلخترین بخشهای این گفتوگو، اشاره کریمی به نابرابری چشمگیر در توزیع اعتبارات بود. وی گفت: استانهای همجوار فارس با تعداد عشایر کمتر، اعتباری بهمراتب بیشتر از استان فارس را دریافت میکنند.
وی ادامه داد: ما سه درصد جمعیت استان هستیم، اما ۲۷ درصد گوشت و ۴۷ درصد صنایعدستی را تولید میکنیم؛ با این حال تسهیلات ما فقط به ۱۶۸ خانوار از ۲۸هزار خانوار میرسد؛ یعنی کمتر از یک درصد جامعه عشایری! این عدد فوقالعاده ناچیز است و مطالبه و گلایه عشایر از ما را افزایش میدهد. وی با اشاره به پیگیریهای خود برای این مسئله، گفت: در جلسه شورای کشاورزی با استاندار فارس، این موضوع مطرح شد که عشایر فارس با وجود بهرهوری بالا، از کمترین اعتبارات برخوردارند. استاندار نیز دستور ویژهای برای اصلاح این نابرابری صادر کرد. امیدواریم امسال با هماهنگی سازمان برنامهوبودجه، استانداری و بانکها، شاهد رشد چندبرابری در تخصیص تسهیلات باشیم تا بتوانیم این جامعه بهرهور را روی پای خود نگه داریم.
نارضایتیها؛ از توقعات برآوردهنشده تا اعتراضات بحق
کریمی در پاسخ به سؤالی درباره نارضایتیهای موجود در جامعه عشایری گفت: در قدیم، اگر خدماتی به روستا یا عشایر داده نمیشد، کسی متوجه نمیشد، چون سرعت انتقال اطلاعات بسیار پایین بود؛ اما امروز، یک نوجوان عشایری در دورترین نقطه با موبایل خود از خدماتی که در شهرها ارائه میشود، مطلع میشود و از خود میپرسد «چرا به من نه؟». این یک حق طبیعی است.
وی با اشاره به تبلیغات گسترده مخالفان نظام گفت: متأسفانه ما در کشورمان علیرغم خدمات ارائهشده، با وجود برخورداری از امکانات رادیو و تلویزیون، نتوانستهایم باورها را در جامعه نهادینه کنیم. این نشان میدهد که ما در حوزه رسانه و جهاد تبیین، خوب کار نکردهایم؛ در حالی که مخالفان سرمایهگذاری بلندمدت روی نسل جوان و نوجوان ما کردهاند.
کریمی در پایان گفت: مطمئن باشید همان فرد معترض عشایر، در شرایط بحرانی اولین کسی خواهد بود که اسلحه به دست میگیرد و از مرز دفاع میکند. من معتقدم علیرغم ایراد نسبت به سیستم حکومتداری بین برخی افراد جامعه، اما این را باید از نگاه اصلاحطلبانه دید. وظیفه ماست که با خدمترسانی بهتر و تبیین درست، این اعتماد را حفظ کنیم و اجازه ندهیم نارضایتی به انحراف و فاصله گرفتن از نظام منجر شود. به گزارش شیرازنوین، متولی امور عشایر فارس اذعان دارد که این قشر زحمتکش و اصیل، با وجود سهم تعیینکنندهشان در تولید و امنیت، همچنان از کمترین امکانات برخوردارند. اعتبارات تخصیصیافته به آنها متناسب با جمعیت و عملکردشان نیست؛ زیرساختهای اولیه مانند آرد، آب و برق بهاندازه کافی تأمین نمیشود و مسیرهای کوچشان در توسعههای شهری و روستایی نادیده گرفته شده است. این نارضایتیها ریشه در توزیع ناعادلانه منابع و غفلت از این جامعه در برنامهریزیها دارد؛ اما با تغییر نگاه مسئولان، قطعاً قابلجبران است.
تاکنون نظری برای این خبر ثبت نشده است!
ثبت نظر جدید
خبرهای تصادفی روزنامه شیراز نوین