با‌وجود امحای صدها هکتار و تشکیل ده‌ها پرونده قضایی، آبیاری با فاضلاب خام همچنان به‌دلیل سود بالای اقتصادی ادامه دارد  
سال‌هاست که در جنوب شرق شیراز، بخشی از زمین‌های کشاورزی با آب‌های آلوده و فاضلاب خام آبیاری می‌شوند و با وجود امحای هزاران هکتار و تشکیل پرونده‌های قضایی، سود اقتصادی بالا همچنان مشوق اصلی متخلفان است.
بررسی اظهارات مسئولان حوزه سلامت نشان می‌دهد که اگرچه اقدامات نظارتی گسترده‌ای برای مقابله با این پدیده انجام شده، اما پایین بودن هزینه تخلف برای برخی افراد در کنار سود بالای حاصل از این نوع کشت، همچنان یکی از مهم‌ترین موانع ریشه‌کن شدن آن است.
در این میان، نگرانی اصلی تنها کشت یک محصول با آب آلوده نیست بلکه مسئله زمانی جدی‌تر می‌شود که محصولاتی مانند گندم، جو و ذرت پس از برداشت وارد چرخه توزیع شوند.
مسئولان بهداشت هشدار می‌دهند گندمی که در چنین شرایطی تولید شده، ممکن است پس از خرید توسط مراکز جمع‌آوری و انبارها، به خارج از استان منتقل و وارد فرایند تولید آرد و نان شود؛ موضوعی که ابعاد آن از یک تخلف کشاورزی فراتر رفته و به مسئله‌ای مرتبط با سلامت عمومی و امنیت غذایی تبدیل شده است.
سودی که تخلف را ادامه‌دار کرده است
به گزارش ایرنا، رئیس مرکز بهداشت شهرستان شیراز با اشاره به تداوم کشت محصولات کشاورزی با آب‌های نامتعارف و آلوده در جنوب شرق شیراز بیان کرد: بیش از پنج‌سال است که مقابله با این معضل در دستور کار قرار دارد و در این مدت اقدامات قابل توجهی نیز انجام شده است، اما سود سرشار این فعالیت باعث شده برخی افراد همچنان به استفاده از فاضلاب خام، پساب تصفیه‌خانه و پساب مخلوط با فاضلاب برای آبیاری محصولات ادامه دهند.
علیرضا شریعتی افزود: در این مدت توفیقات بسیار خوبی در زمینه مقابله با این تخلفات به‌دست آمده، اما به دلیل سود بالایی که این نوع کشت دارد، همچنان شاهد تداوم آن هستیم.
وی با اشاره به برگزاری جلسات متعدد در سطح استانداری و فرمانداری برای مقابله با این موضوع، تصریح کرد: کشت محصولاتی مانند گندم و جو با استفاده از آب‌های آلوده، برای برخی افراد به دلیل کاهش هزینه‌های تولید، جذابیت اقتصادی دارد.
به گفته شریعتی، در این اراضی آب رایگان است، هزینه استهلاک تجهیزات و پمپ وجود ندارد و محصولی مانند جو نیز نیاز چندانی به مصرف سم ندارد؛ عواملی که باعث می‌شود هزینه تولید کاهش یافته و سود حاصل از این فعالیت افزایش یابد.
وی با مقایسه عملکرد این اراضی با زمین‌های دارای آبیاری سالم گفت: در زمین‌های شهرستان مرودشت که با آب سالم آبیاری می‌شوند، حدود چهار تن محصول در هر هکتار برداشت می‌شود، اما در این دشت‌ها میزان برداشت بیش از دو برابر ظرفیت است، چراکه هزینه‌ای برای تأمین آب پرداخت نمی‌شود و در نتیجه سود قابل توجهی نصیب کشاورز متخلف می‌شود.
تداوم تخلف، به‌رغم برخوردهای گسترده
رئیس مرکز بهداشت شهرستان شیراز ادامه داد: از ابتدای سال جاری تاکنون ۷۲۰ هکتار از مزارع دارای کشت نامتعارف امحا شده و سال گذشته نیز هزار و ۱۴۰ هکتار از زمین‌هایی که با آب‌های آلوده زیر کشت رفته بودند، از بین رفته است.
شریعتی نیز با اشاره به این موضوع تصریح کرد: متخلفان ریسک انجام این کار را می‌پذیرند و در کنار آن، بخش قابل‌توجهی از این محصولات تولید می‌شود و خواه‌ناخواه مقداری از این کشت‌ها بر سر سفره مردم می‌رود.
وی با قدردانی از همکاری دستگاه قضایی در این زمینه گفت: دستگاه قضایی همکاری‌های قابل‌توجهی داشته و با گشت‌های مشترک و اخذ حکم قضایی، امحای مزارع انجام می‌شود، اما با توجه به سود بسیار زیادی که این کار دارد، برخوردهای قضایی فعلی بازدارندگی کافی ایجاد نکرده است.
رئیس مرکز بهداشت شهرستان شیراز، خواستار برخوردهای شدیدتر با متخلفان شد و افزود: درخواست ما اشد برخورد با این افراد است تا حتی از دریافت برخی خدمات اجتماعی نیز محروم شوند، زیرا این افراد سلامت دیگران را به‌خطر می‌اندازند.
وی با تشبیه تداوم این تخلفات به قاچاق مواد مخدر اظهار کرد: همان‌گونه که با‌وجود مجازات‌های سنگین و حتی اعدام، قاچاق همچنان ادامه دارد، در این حوزه نیز برخی افراد به دلیل سود اقتصادی، ریسک انجام تخلف را می‌پذیرند.
تشکیل ۸۸ پرونده تخلف در چهار ماه نخست سال جاری
یک کارشناس بهداشت محیط شهرستان شیراز نیز از زاویه اقتصادی به همین موضوع اشاره می‌کند و معتقد است استفاده از فاضلاب خام، بخش قابل‌توجهی از هزینه‌های تولید را برای متخلفان حذف می‌کند.
محمدعلی محسنی‌پور می‌گوید: کشاورزی که از فاضلاب خام استفاده می‌کند، هزینه آب، کود و بخش زیادی از نهاده‌های کشاورزی را پرداخت نمی‌کند و با حداقل هزینه، محصولی با سود بسیار بالا تولید می‌کند.
وی با اشاره به اعلام کارشناسان جهاد کشاورزی می‌افزاید: عملکرد تولید گندم در این اراضی می‌تواند به حدود ۱۲ تن در هر هکتار برسد و همین سود اقتصادی، برخی افراد را به ادامه این تخلف ترغیب کرده است.
کارشناس بهداشت محیط شهرستان شیراز از تشکیل ۸۸ پرونده تخلف تنها در چهار ماه نخست سال جاری خبر داد و تصریح کرد: این پرونده‌ها مربوط به کشت‌های بهاره و پاییزه است که در مراحل مختلف شناسایی شده‌اند.
محسنی پور افزود: سال گذشته نیز ۷۶ هکتار از اراضی زیر کشت با فاضلاب خام شناسایی و معدوم شد، اما همچنان هر سال بخشی از این اراضی از دید دستگاه‌های نظارتی پنهان می‌ماند. به گفته وی، برخی کشاورزان حتی شبانه اقدام به برداشت محصول می‌کنند تا پیش از ورود مأموران نظارتی، محصول خود را وارد بازار کنند.
گندمی که ممکن است از مزرعه آلوده به چرخه نان برسد
کارشناس بهداشت محیط شهرستان شیراز با اشاره به اینکه با‌وجود تشکیل پرونده‌های قضایی، امحای مزارع و حضور دستگاه‌های نظارتی، مسئولان معتقدند برخوردهای فعلی هنوز نتوانسته انگیزه اقتصادی این تخلفات را از بین ببرد، تأکید کرد: نگرانی اصلی تنها وجود مزارع آلوده نیست، بلکه مسیری است که این محصولات پس از برداشت طی می‌کنند؛ محصولی که در زمینی با آب آلوده تولید شده، ممکن است پس از خروج از مزرعه وارد شبکه خرید، انبارداری و فراوری شود و تشخیص آن برای مصرف‌کننده نهایی دیگر امکان‌پذیر نباشد.
محسنی پور، با اشاره به این موضوع گفت: گندم، جو و ذرت از مهم‌ترین محصولاتی هستند که در این اراضی کشت می‌شوند و نگرانی اصلی این است که گندم برداشت‌شده پس از خرید توسط برخی مراکز جمع‌آوری و انبارها، به خارج از استان منتقل و وارد چرخه تولید آرد و نان شود.
وی ادامه داد: آبیاری محصولات کشاورزی با فاضلاب خام یا آب‌های نامتعارف، بر اساس ماده ۶۸۸ قانون مجازات اسلامی ممنوع است و از سال ۱۳۹۹ با همکاری دستگاه قضایی، جهاد کشاورزی، شهرداری و اداره کل حفاظت محیط‌زیست، برخورد با این تخلفات به شکل جدی آغاز شده است.
به گفته این کارشناس بهداشت، با‌وجود این اقدامات، همچنان برخی اراضی آلوده شناسایی‌نشده باقی می‌مانند و همین موضوع احتمال ورود محصولات تولیدشده در این زمین‌ها به بازار را افزایش می‌دهد.
تهدید فقط آلودگی میکروبی نیست
محسنی‌پور همچنین خاطرنشان کرد: استفاده از فاضلاب خام تنها به آلودگی میکروبی محدود نمی‌شود و این آب‌ها ممکن است حاوی انواع آلاینده‌های شیمیایی، فلزات سنگین و پساب صنایع باشند و این آلاینده‌ها می‌توانند سلامت کارگران مزارع، خانواده‌های آنان، مصرف‌کنندگان و محیط‌زیست را به شکل جدی تهدید کنند.
وی تأکید کرد: آلودگی‌های میکروبی معمولاً در مدت کوتاهی پس از مصرف محصول می‌توانند علائمی مانند مشکلات گوارشی ایجاد کنند، اما آلاینده‌های شیمیایی و فلزات سنگین آثار بلندمدت و گاه جبران‌ناپذیری بر سلامت انسان دارند.
از هدررفت بذر سالم تا تهدید امنیت غذایی
این کارشناس بهداشت محیط همچنین با بیان اینکه ابعاد این تخلف تنها به سلامت مصرف‌کنندگان محدود نمی‌شود و از همان مرحله کشت، منابع کشاورزی نیز تحت تأثیر قرار می‌گیرد، اظهار کرد: در همان ابتدای کشت نیز مقدار قابل‌توجهی بذر گندم سالم که می‌تواند برای تولید محصول استاندارد استفاده شود، در این اراضی هدر می‌رود، لذا ادامه این روند علاوه بر تهدید سلامت مردم، موجب آسیب به منابع تولید و بی‌اعتمادی نسبت به زنجیره تأمین محصولات غذایی می‌شود.
وی نیز با انتقاد از بازدارنده نبودن احکام صادرشده، افزود: تجربه پنج‌سال گذشته نشان می‌دهد که مجازات‌های فعلی نتوانسته مانع تکرار این تخلفات شود و اگر احکام قضایی بازدارندگی لازم را داشت، افراد پس از نخستین برخورد دیگر مرتکب چنین اقدامی نمی‌شدند.
مقابله با تخلف باید پیش از برداشت آغاز شود
محسنی‌پور ادامه داد: نظارت باید از همان زمان آماده‌سازی زمین آغاز شود، زیرا اگر از کشت اولیه جلوگیری شود، دیگر نیازی به معدوم‌سازی محصول در زمان برداشت نخواهد بود.
کارشناس بهداشت محیط شهرستان شیراز تأکید کرد: مقابله با این پدیده تنها از عهده شبکه بهداشت، جهاد کشاورزی و محیط‌زیست برنمی‌آید و برای جلوگیری از ورود محصولات آلوده به بازار، همکاری بیشتر دادستانی، نیروی انتظامی، پلیس راهور و سایر دستگاه‌های مسئول ضروری است.
جنوب شرق شیراز، کانون اصلی کشت با آب‌های نامتعارف
محسنی‌پور با اشاره به مناطق درگیر، تصریح کرد: اقبال‌آباد، دهکده سلامی و محدوده بلوار ولایت از جمله نقاطی هستند که عمدتا کشت گندم، جو و ذرت با استفاده از آب‌های نامتعارف در آن‌ها گزارش شده است؛ این در‌حالی است که برخورد با این موارد همچنان ادامه دارد، اما برای کنترل کامل این پدیده، نیازمند همکاری همه دستگاه‌های مسئول هستیم.
سود تخلف نباید بیشتر از هزینه مجازات باشد
وی خواستار برخورد قاطع‌تر با متخلفان شد و تأکید کرد: تا زمانی که سود حاصل از این تخلف از هزینه مجازات بیشتر باشد، این پدیده ادامه خواهد داشت و لازم است دستگاه قضایی با اعمال مجازات‌های مؤثر، زمینه تکرار این تخلفات را از بین ببرد.
کشت محصولات با فاضلاب خام در شیراز به سلامت عمومی، امنیت غذایی و اعتماد مردم به مسیر تولید غذا گره خورده است و مقابله با این پدیده نیازمند آن است که پیش از رسیدن محصول آلوده به بازار، زنجیره تخلف از همان نقطه آغاز شناسایی و متوقف شود.