[ فردا را به امروز می آوریم ]
  • آخرین شماره ۱۳۹۲
  • دوره جدید

بافت ناکارآمد، مسئله‌ای در کنار بافت فرسوده، روزنامه شیراز نوین

عضو هیئت علمی پژوهشگاه بین المللی زلزله شناسی و مهندسی زلزله با اشاره به چالش‌های اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی نوسازی بافت‌های فرسوده، بر اهمیت توجه به بافت‌های فرسوده و نقش آن در توسعه و تاب آوری شهری تأکید کرد. مرتضی بسطامی در گفت‌وگو با ایسنا، با اشاره به مفاهیم پایه در حوزه بافت‌های شهری گفت: پیش از اینکه وارد بحث بافت فرسوده شویم، نیاز داریم که چند اصطلاح دیگر را بررسی کنیم. اول از همه باید دانست که لغت بافت در مفاهیم شهری به چه چیزی اطلاق می‌شود. وی با بیان اینکه اصطلاح بافت به معنای گستره ای هم پیوند است که با ریخت شناسی‌های متفاوت طی دوران حیات شهری در محدوده شهر یا در حاشیه آن شکل گرفته باشد، افزود: بافت می‌تواند شامل تأسیسات، راه‌ها، بناها، مجموعه‌ها و تجهیزات شهری باشد. بسطامی اصطلاح بعدی را فرسودگی دانست و با اشاره به اینکه فرسودگی ناکارآمدی و کاهش کارآیی یک بافت نسبت به سایر بافت‌های شهری است، عنوان کرد: فرسودگی عوامل زیادی دارد که قدمت بافت، فقدان برنامه توسعه و نظارت فنی پایین، از علل فرسودگی بافت هستند.
بافت فرسوده چیست؟
بسطامی بر اساس تعاریف فوق بافت فرسوده را این چنین تعریف می‌کند که بافت فرسوده بخش‌هایی از بافت‌های شهری هستند که کیفیت کالبدی و کارکردی آنها کاهش یافته یا مختل شده است و وقتی یک بافت از بعد کالبدی فرسوده می‌شود، فعالیت‌ها و کاربری‌ها در جریان‌اند و انجام می‌شوند، اما کالبد بافت امن نیست یا نمی‌تواند پاسخ‌گوی شهروندان باشد؛ این در حالی است که فرسودگی عملکردی دقیقاً در نقطه مقابل قرار دارد و به این معناست که کالبد حفظ شده، ولی عملکردها به هم ریخته است. فرسودگی به طور کلی نسبی است و اگر هر دو مورد از فرسودگی‌های مذکور به وقوع بپیوندند، می‌توان عنوان فرسوده را به بافت مورد نظر نسبت داد. این کارشناس با بیان اینکه پیامدهای فرسودگی بافت که در نهایت به از دست رفتن منزلت بافت شهری بین شهروندان منجر می‌شود، به چند شکل نمود پیدا می‌کند، افزود: مورد اول فقدان و کاهش شرایط زیست پذیری است. همچنین بافت فرسوده ایمنی خود را از دست می‌دهد و این نوع بافت سبب وقوع نابسامانی‌های ساختاری، اجتماعی، اقتصادی و تأسیساتی می‌شود.
بافت ناکارآمد، مسئله‌ای در کنار بافت فرسوده
رئیس اندیشکده نوآوری و آینده پژوهی در مدیریت بحران پژوهشکده سوانح ادامه داد: علاوه بر بافت‌های فرسوده بافت دیگری نیز وجود دارد که استفاده صحیح از ظرفیت‌های موجود در آنها می‌تواند به افزایش عمر مسکن ما کمک کند. به چنین بافت‌هایی بافت ناکارآمد گفته می‌شود. بافت ناکارآمد گستره‌هایی با کاربری نامتجانس هستند که بخش بزرگی از شهر را به خود اختصاص می‌دهند اما کاربری آنها با کاربری شهر مغایرت دارد. بخش زیادی از کارخانه‌ها، زندان‌ها، پادگان‌ها، ساختمان‌های متروکه و... از این دسته هستند. بافت‌های نابسامان نیز وجود دارند که لزوماً قدیمی نیستند اما مشکل دارند. همچنین الزاماً همه بافت‌های تاریخی و قدیمی نابسامان و مسئله دار نیستند. بافت نابسامان در واقع شامل بناهایی است که با موازین و روش‌های اصولی شهرسازی ساخته نشده است.
سه شاخص سنجش فرسودگی بافت‌ها
بسطامی تصریح کرد: بر اساس مصوبات شورای عالی معماری و شهرسازی، ساختمان‌هایی که حداقل یکی از شاخص‌های فرسودگی را داشته باشند، فرسوده تلقی می‌شوند. شاخص اول ریزدانگی است. ریزدانگی به این معناست که بیش از ۵۰ درصد بناهای بلوک‌های مورد بررسی مساحتی کمتر از ۱۰۰ مترمربع داشته باشند که این مورد در پایتخت به وفور مشاهده می‌شود. همچنین ساختمان‌های زیاد و با متراژ پایین.
وی شاخص بعدی را ناپایداری ساختمان‌ها عنوان کرد و گفت: ناپایداری به این معنا که بیش از ۵۰ درصد بناها در بلوک‌های مورد بررسی ناپایدار یا فاقد سیستم سازه ای و باربری مناسب باشد. برای مثال دیوارهای آجری سنتی داشته باشد و بدون هیچ ضوابط علمی بنا شده باشد. شاخص سوم هم نفوذ ناپذیری است. نفوذناپذیری به این معناست که ۵۰ درصد معابر در بلوک‌های مورد بررسی ما کمتر از ۶ متر عرض داشته باشند.
عضو هیئت علمی پژوهشگاه بین المللی زلزله شناسی و مهندسی زلزله با اشاره به اینکه طبیعتاً بافت فرسوده بخشی از ساختار یک شهر است و ناکارآمدی آن مانند ناکارآمدی یکی از اعضای بدن بوده و بالطبع کل بدن را درگیر مشکل می‌کند، اظهار کرد: این ناکارآمدی کل شهر را تحت تأثیر قرار می‌دهد و از لحاظ اجتماعی و زیست محیطی هزینه‌های زیادی به شهر وارد می‌کند و کنترل زیرساخت‌های شهری و شریان‌های حیاتی مانند برق، آب و گاز به مشکل می‌خورد. همچنین در شرایط بحرانی علاوه بر مشکلاتی که با وقوع بحران رخ می‌دهد، کمک رسانی به این مناطق نیز سخت خواهد شد و بسیاری از اقدامات امدادی با مشکل مواجه خواهد شد. به گفته وی، مقاومت پایین ساختمان‌های فرسوده در برابر زلزله سبب آسیب پذیری بالای آنها می‌شود و از سوی دیگر با توجه به تراکم بالای ساختمان‌ها و به سبب آن جمعیت زیادی که در آنها سکونت دارند، در معرض خطرات جدی قرار می‌گیرند؛ به طوری که کوچه‌های کم عرض و تنگ باعث ایجاد مشکل برای امدادرسانی می‌شوند و تلفات انسانی بیشتر خواهد بود.
چالش‌های بازسازی بافت‌های فرسوده
این کارشناس با تأکید بر اینکه برای بازسازی این بافت‌ها با چالش‌های اقتصادی، حقوقی، اجتماعی، فنی و... مواجه هستیم، مهم‌ترین و سخت ترین این چالش‌ها را مشکل اجتماعی دانست و افزود: راضی کردن مردم برای رفتن به سمت بازسازی و بهسازی کار بسیار سختی است. تغییر ذهنیت تک تک افراد یک منطقه از عهده و توان نهادهای حکومتی خارج است و نیاز به همکاری بین خود مردم وجود دارد. از طرفی اکثر مردمی که در این مناطق زندگی می‌کنند، از موقعیت مالی و اجتماعی پایینی برخوردارند و نمی‌توان از آنها نیز توقع اقدامات این چنینی را داشت. همچنین بسیاری از این مردم نیز همانگونه که اشاره شد تمایلی به همکاری در این پروژه ندارند و نمی‌توان آنها را مجبور به انجام آن کرد.
وی چالش مهم دوم را چالش مالی عنوان کرد و با بیان اینکه بازسازی و مرمت بافت‌ها نیازمند منابع مالی زیادی است، اظهار کرد: دولت‌ها در طول این سال‌ها برنامه‌های زیادی در این باره داشته اند، اما اکثر این برنامه‌ها با شکست مواجه شده است؛ چراکه منابع مالی آنها تأمین نشده است. البته راه‌های زیادی برای تأمین این منابع نیز وجود دارد که دولت‌ها باید از آنها استفاده کنند. عضو هیئت علمی پژوهشگاه بین المللی زلزله شناسی و مهندسی زلزله مسئله بعدی در بازسازی بافت‌های فرسوده را چالش‌های فنی دانست و گفت: ما در پروژه بازسازی با زیرساخت‌های متنوعی سر و کار داریم. تخریب تمام این ساختمان‌ها با زیربنا و پی متفاوت و ساخت دوباره آنها هزینه‌های سرسام آوری خواهد داشت و نمی‌توان این روش را اجرایی کرد. حتی کشور‌های بزرگ و صنعتی دنیا نیز در برخی از موارد نتوانسته‌اند این موضوع را حل کنند و با مشکل مواجه شده اند. با روش‌های ارزان و کم هزینه باید بهسازی و بازسازی را انجام داد که متأسفانه در جامعه ما چنین روش‌هایی نهادینه نشده است و راهکارهای ما برای مقابله با این مسئله عمدتاً گران قیمت و با صرف هزینه بالا اجرایی خواهد شد. به گفته رئیس اندیشکده نوآوری و آینده پژوهی در مدیریت بحران پژوهشکده سوانح، چالش بعدی چالش حقوقی است. به علت ریزدانه بودن این بافت‌ها و تجمع بناها باید اجماعی بین همه مالکان این ساختمان‌ها صورت بگیرد و رسیدن به این اجماع و همچنین هماهنگی این امور با ضوابط شهری، مشکلات پیچیده و درهم آمیخته ای ایجاد می‌کند که مسیر پروژه نوسازی و بازسازی را به شدت ناهموار می‌کند.
تغییر موضع دولت، تنها راه‌حل ممکن
وی با بیان اینکه راهکار غلبه بر مشکل بافت‌های فرسوده، مدیریت درست و نگاه کلان و جامع به این بافت‌هاست، عنوان کرد: بدون شک نمی‌توان با متدهای قدیمی و استفاده از روش‌های سنتی به بازسازی و نوسازی بافت‌های فرسوده رسید. روشی که کشورهای صنعتی و حتی در حال توسعه در منطقه نیز به آنها روی آورده اند و به نتیجه رسیده اند، آن است که در کنار اقدامات کلان حکومتی، پیشرفت فرهنگ، سواد و دانش اجتماعی مردم در کشورهای پیشرفته دنیا باعث شده است تا دولت‌ها بتوانند پروژه‌های این چنینی خود را ساده تر به نتیجه برسانند. بدون شک ایجاد ذهنیت جامع و کامل و آگاه ساختن افراد جامعه از تأثیرات مثبت پروژه نوسازی بافت‌ها در جامعه اجرای آن توسط دولت را تسهیل خواهد کرد. بسطامی گفت: انجام پروژه بازسازی بافت‌های فرسوده با بر جای گذاشتن حجم زیادی از نخاله‌های ساختمانی همراه است و جابه‌جایی این نخاله‌ها نیز تا فاصله کوتاهی مقدور است؛ اما برای حل این مشکل می‌توان از مدیریت مناسب بهره برد. استفاده از نخاله‌های ساختمانی و بازیافت آنها بحث بسیار جذابی است که در کشورهای توسعه یافته دنیا از جمله ژاپن با جدیت دنبال می‌شود. عضو هیئت علمی پژوهشگاه بین المللی زلزله شناسی و مهندسی زلزله تصریح کرد: علی رغم ساکن بودن تعداد زیادی از مردم در بافت‌های فرسوده، می‌توان با بازسازی بافت و تجمیع سازی بلوک‌های ریز و افزایش طبقات به طور نسبی موجودی مسکن را بالا برد. این اقدام ارزش اقتصادی نیز خواهد داشت و باعث سودآوری برای مردم و شرکت‌های مجری پروژه خواهد شد.
وی اصلی ترین موضوعی را که باید به آن اهمیت داد، بها دادن به ایمنی عنوان کرد و با تأکید بر اینکه ما باید برای ایمنی ارزش افزوده در نظر بگیریم، افزود: ساختمانی که ایمن است، از هر لحاظ از جمله اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی مفید و سودآور خواهد بود. خانه ای که ایمن باشد ارزش بالاتری دارد و گردش مالی بزرگ‌تری خواهد داشت. این گردش مالی تولید ارزش افزوده می‌کند. اگر سازندگان و پیمانکارها بدانند که می‌توانند با بها دادن به ایمنی سود بیشتری به دست آورند، قطعاً به این موضوع توجه خواهند کرد. در حالی که هم اکنون اولین اولویت خانواده‌های ما برای خرید یک ساختمان، ظاهر آن است. اهمیت دادن مردم به این موضوع مستلزم فرهنگ سازی مناسب است. فرهنگ سازی و آگاه کردن مردم راجع به شناسنامه فنی ساختمان که می‌تواند اطلاعات جامعی از کیفیت ساخت و ایمنی ساختمان در اختیار مردم قرار دهد، باید در دستور کار نهادهای نظارتی قرار بگیرد.

 

تاکنون نظری برای این خبر ثبت نشده است!
ثبت نظر جدید
نام و نام خانوادگی  

آدرس ایمیل    

متن نظر  

کد امنیتی