[ فردا را به امروز می آوریم ]
  • آخرین شماره ۸۶۵
  • دوره جدید

نگاهی به سرگذشت زبان‌ها و فن نگارش در ایران زبان‌های ایرانی میانه شرقی (بلخی و ختنی)، روزنامه شیراز نوین

گروه میراث و گردشگری- مجتبی دورودی

در گفتارهای پیشین سرگذشت و تحول زبان‌های ایرانی را از کهن‌ترین دوران پیگیری کردیم و پس از شرح زبان‌های دوران باستان، قدم به دوران میانه نهادیم و همان‌گونه که اشاره شد: «اصطلاح ایرانی میانه در زبان‌شناسی تاریخی زبان فارسی به زبان‌هایی گفته می‌شود که از پایان فرمانروایی هخامنشی تا ورود اسلام به ایران را در برمی‌گیرد که از این دوران، زبان‌های متعددی به جای مانده است که در یک نگاه کلی عبارت بودند از: 1- زبان پارتی (پهلوانیک) 2- فارسی‌میانه (پهلوی) 3- سغدی 4- خوارزمی 5- بلخی 6- سکایی که به ختنی نیز شهره است». سپس به شرح زبان سغدی و خوارزمی پرداخته شد. در گفتار پیش‌رو، دو زبان دیگر از دوران میانه، یعنی بلخی و ختنی را به بررسی خواهیم نشست.
بلخی 
از جمله زبان‌های ایرانی است که روزگاری در شرقی‌ترین ولایت‌های ایرانی‌نشین، یعنی ولایت تخارستان بدان گفتگو می‌شده است. در آن روزگار این ایالت سرزمینی ایرانی و هم‌مرز با استان‌های غربی چین بوده است؛ اما امروزه این مکان همان ترکستان چین خوانده می‌شود. قدیمی‌ترین اثر از این زبان، متعلق به قرن دوم میلادی است که در 25سطر در معبد سرخ‌کُتَل در بغلان افغانستان به دست آمده است. همچنین کتیبه‌هایی در سرزمین ازبکستان به این زبان یافته شده است. برای نوشتن این زبان، گویش‌وران آن از خط یونانی استفاده کرده‌اند. زبان بلخی در ناحیه‌ای تکلم می‌شده است که نخستین پارسی‌سرایان در تاریخ ادب پارسی از آنجا برخاسته بودند، بنابراین وجود وام‌واژه‌های بلخی در زبان فارسی طبیعی است (گرچه از بین زبان‌های ایرانی شرقی، زبان سغدی تأثیر بیشتری روی فارسی داشته است). واژه‌های فارسی «ملخ»، «خدیو»، «خزان»، «لهراسپ» و نیز احتمالاً واژه «فلاخن»، ازجمله وام‌واژه‌های بلخی در فارسی‌ هستند. علاقه‌مندان برای آشنایی با این زبان و خط می‌توانند به کتاب  «درآمدی بر زبان بلخی» تألیف محمود جعفری‌دهقی که از سوی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی منتشر شده است رجوع کنند.
ختنی
یکی دیگر از زبان‌های گروه شرقی ایرانی میانه، زبان ختنی بوده است. این زبان در کشور ختن و جنوب‌شرقی کاشغر رواج داشته است. خوشبختانه از این زبان کهن ایرانی آثار متعددی به جای مانده است که برای نوشتن آن، از خطی موسوم به خط برهمایی استفاده می‌شده است. بیشتر محتوای متن‌های این زبان مربوط به آیین بوداست، با این حال برخی از متون اقتصادی نیز به این زبان نوشته شده است. مفصل‌ترین اثر به جای مانده از این زبان کتاب شعری است به نام زمبَستا که دربردارنده‌ متنی حماسی درباره‌ رامَه و همسرش سیتا است. از این زبان دو گویش شناخته شده است. 
به طوری که بعضی از زبان‌شناسان ذکر نموده‌اند، شاید زبان‌های پامیری امروزی ادامه تاریخی گویش‌های مختلف ختنی باشند. بررسی قیاسی زبان سکایی ختنی و گویش وخی امروزی که از گروه زبان‌های پامیری است، حاکی از شباهت تاریخی این دو زبان است و نشان می‌دهد که از سرچشمه‌ای نزدیک به هم پیدا شده‌اند و این همه، خود عمق گسترش زبان‌های ایرانی را در مشرق زمین را به نمایش می‌نهد. علاقه‌مندان برای آشنایی با این زبان و خط به کار برده شده در آن می‌توانند به کتاب درآمدی بر زبان ختنی تألیف مهشید میرفخرایی که از سوی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی منتشر شده است، مراجعه کنند.

doroudi.ahoora@gmail.com

تاکنون نظری برای این خبر ثبت نشده است!
ثبت نظر جدید
نام و نام خانوادگی  

آدرس ایمیل    

متن نظر  

کد امنیتی