[ فردا را به امروز می آوریم ]
  • آخرین شماره ۹۵۰
  • دوره جدید

نگاهی کوتاه به معماری خانه‌های قدیمی شیراز - دلتنگ چاردیواری‌های قدیمی، روزنامه شیراز نوین

گروه گزارش-سمیرا مولودی
یک دری، سه دری، پنج دری، شاه‌نشین و گوشواره و ارسی. هر کدام با عملکردی خاص و صفایی مثال‌زدنی. حوض پرآب و آشپزخانه‌ای به راه در گوشه‌ای از حیاط. پشت بام شیروانی و صدای چیک چیک باران در ناودان. باغچه‌های همیشه سبز و بوی بهار نارنج. درخت پرتقال و نارنگی. ورودی اِل‌شکل و کُلون منصوب روی در. خود را در میان این همه نقش و نگار و زیبایی رها می‌کنی. بدون درنگ بوی بهارنارنج به مشامت می‌رسد. سرت را  می‌چرخانی و زنی را با چادری پیچیده دور کمرش در آشپزخانه مشغول پختن دیزی می‌بینی. پسر بچه‌ای در حیاط مشغول توپ بازی است. مرد خانه صندوق پر از میوه را در حوض می‌ریزد و . . .  این تنها گوشه‌ای از تصویر زیبای یک زندگی در خانه‌ای با معماری و  فرهنگی اصیل است که از تاریخ انقضای آن سال‌ها می‌گذرد و تعداد انگشت شماری از آن در گوشه و کنار شهر به موزه و نگارخانه تبدیل شده است. این نوع زندگی به دست فراموشی سپرده شده است آنهم در شیرازی که در فرهنگ معماری ایران دارای یکی از پربارترین و غنی‌ترین فرهنگ‌هاست. 
معماری راوی فرهنگ هر ملت است و نماد مناسبی است که می‌تواند در شناخت فرهنگ آن به تو کمک کند. خصوصیات معماری در هر منطقه بسته به شرایط اقلیمی، آب و هوا، آداب رسوم و سنن و شرایط اجتماعی آن با دیگر مناطق متفاوت است و بنا بر نیاز اجتماعی هر جامعه طراحی شده است. به مانند پوشش است که در شمال و جنوب با هم فرق می‌کند. تنوع دارد در هر گوشه از این مرز و بوم. پایه تشکیل یک بنا مثلا اگر آجر و خشت بوده؛ در شیراز آینه و گچ‌کاری به عنوان تزئینات به وفور است و برعکس به دلیل رطوبت هوا در جنوب کشور این تزئینات به چشم نمی خورد. به همین جهت است که معماری وابسته به آب و هوا، آداب و رسوم و فرهنگ اجتماعی یک منطقه است. سپس در گام بعدی ذوق و سلیقه هنرمند معمار وارد کار می‌شود و اگر باز هم گام را فراتر بگذاری در می‌یابی که در دوران‌های مختلف از تاریخ هر سرزمین، ایدئولوژی حاکم بر زمان نیز پای به میان می گذارد و شکل معماری را در جهت تحقق عقاید خود دستخوش تغییر می‌کند. مانند هنر اسلامی که پس از ظهور اسلام در ایران وارد هنر معماری این سرزمین شد و مواردی از قبیل هندسه تزئینات و تایپوگرافی‌های مرسوم در بناها را تغییر شکل داد؛ یا اشکال تازه‌ای به آن اضافه کرد. همچون کلمه "الله" و نام "علی" که جای خود را در میان تزئینات گل و برگ مربوط به دوران ساسانی باز کرد. و در دوره‌های بعدی تا به امروز که با جریان سیال تاریخ تغییراتی را در چهره خود ایجاد کرده است. 
اما خوب که دقت می‌کنی می‌بینی اساس معماری ایرانی در همه آنها یکی است.  مانند یک درخت که تنها شاخ و برگ‌های آن زیاد یا کم می‌شود ولی ساقه و ریشه ماهیت خود را حفظ می‌کند. 
تزئینات زیاد ازخصوصیات معماری سنتی شیراز
در معماری سنتی شیراز با توجه به اقلیمی با طبیعت سرسبز و وجود باغات انبوه، در بناهای به جا مانده در شهر می‌توان شاهد ترکیباتی از گل‌های درشت با ساقه‌های نازک و برگ هایی پهن و پرندگانی بزرگ تر از اندازه ی طبیعی بود. همچون نقوش گل و بُته یا شاخ و برگ‌های تنیده در هم بر پیکر ستون‌های بلند و دیواره‌ها (مسجد نصیرالملک) با تزئینات زیاد که از ویژگی‌های مخصوص معماری شیرازی به شمار می‌رود. تمام این خصوصیات نمودی از محیط پیرامون این بناها است که معمار آن را دیده و با تجزیه و تحلیل در ذهن خود، در کارش استفاده کرده است و به این ترتیب معماری خاص شیراز را پدید آورده که جزو اصیل ترین مجموعه از معماری ایرانی است. به گفته موتیوس «معماری وسیله واقعی سنجش یک ملت است.» معماری‌ای که از قدیم الایام ساخته می‌شده به دست مردمان آن سرزمین. از همین روست که ساکنان هر منطقه به تجربه در می‌یافتند که چه ساختمانی را در چه محیطی بسازند. اینگونه بود که در هر آب و هوایی مطلوب‌ترین بنا ساخته می‌شد. این امر در تمامی طول تاریخ که سِیر کنی ثابت شده است که حتی معماران نیز سکونتگاه هایی را در خور ساکنین منطقه می‌ساختند؛ به عنوان نمونه در دوران بدوی که بتواند پاسخگوی نیاز بشر باشد. نیازی که در دوران معاصر دیگر متاثر از اقلیم نیست و عوامل گوناگونی بر شکل و ساختار آن تحمیل شده است. تحمیلی که سبب شده شهرها دیگر نمادی از فرهنگ خود نباشند و غنی و تهی بودن از این حیث دیگر مشهود نباشد. خانه‌ها از آن شکل سنتی و حیاط دار خارج شده و از یک به دو طبق و در نهایت برج تبدیل شده اند و رشد جمعیت و مهاجرت مسبب این امر است. این عوامل ناخواسته و خواسته، معماری اسلامی را به کُل دستخوش تغییر کرده است. 
معماری مدرن مربوط به زمان خاصی نیست
وقتی انسان آتش را کشف کرد پا در مسیری تازه از تجربیات و اختراعات گذاشت. اگر بخواهی به عقب بازگردی می‌توانی بگوی در آن برهه از زمان استفاده از آتش یک حرکت مدرن در جوامع بشری محسوب می‌شد که توانست به وسیله‌ی آن اجتماعات تازه‌ای را تشکیل دهد و از گرمای آن غذا درست کند. از گِل سخت شده در کنار آتش به تجربه ساخت ظروف سفالی پی ببرد و آن را رفته رفته در صنعت بکار گیرد.  اصولا واژه  مدرن در زمانِ حال به اشتباه بیان می‌شود زیرا عصر مدرنیته در واقع مسیری است که بشر از دیر باز با پا گذاشتن بر روی پلکان آن، گام به گام راه پیشرفت را پشت سر گذاشته است. متاسفانه امروزه تاثیر استفاده‌ی نادرست از این واژه در معماری  نیز تبدیل به معضلی در جهت تغییر ماهیت آن شده است و با سرعت به سوی صنعتی شدن پیش می‌رود و معماری ذات هنری خود را به دست فراموشی می‌سپارد. استفاده از مصالح آماده به جهت سرعت در ساخت و ساز و افزایش تقاضا و صرفه جویی در هزینه، عواملی هستند که برای اصلاح آن باید دقیق تر بدان توجه کرد. 
بناهای ماندگار حاصل ذوق و حمایت سرمایه‌گذاران و مالکان از هنرمندان بوده است 
وقتی به بناهای ماندگار و سبک معماری و تزئینات به کار رفته در آن می‌نگری، ردپای هنرمندانی چیره دست را در آن می‌یابی که با تاثیر از محیط اطراف خود هنرمندانه طرح‌ها و نگاره‌های ذهنی را بر پیکر بناها به تصویر کشیده اند. در سراسر دنیا همیشه آدم‌های متمول، حامی هنر بوده اند و با بکارگیری خلاقیت هنرمندان و معماران و بدون دخالت در شیوه و کار آنان، آثار ماندگاری را به عنوان شناسه‌ای از تمدن سرزمین خود به جا گذاشته اند. مثل کاخ ورسای در فرانسه یا عمارت‌های باشکوهی که در ایتالیا موجود است. اگر به بناهای مهم شهر شیراز نگاهی دوباره بیندازی، با نام  سرمایه گذاران و مالکان آن‌ها روبرو می‌شوی که به عنوان شناسنامه  بنا معرفی می‌شوند؛ مانند مسجد نصیرالملک، نارنجستان قوام، خانه زینت الملک، خانه خورشید کلاه و . . . اینها افرادی بودند که برای ساخت عمارت خود، از وجود هنرمندان بهره می‌جستند و برای این کار هزینه پرداخت می‌کردند.  اما متاسفانه امروزه در ساخت یک بنا دیگر توجهی به این موضوعات نمی شود.  هنر به کلی از ساخت و ساز فاصله گرفته است. کسی به خلاقیت هنرمندان توجه نمی کند و به جای آن سعی در گسترش عنوان صنعت ساخت وساز برای پاسخگویی به تقاضای روزافزون مسکن در کوتاه ترین زمان و صرف کمترین هزینه برای دستیابی به بازده مالی آن دارد که به مرور زمان باعث فرسودگی چهره شهر می‌شود. 
دور از تصور و باور و واقعیت است اگر بگویی می‌توان در این عصر، دوران طلایی معماری سنتی شیراز را به شهر بازگرداند اما به واقعیت نزدیک است اگر ادعا کنی که می‌شود در شهر آنهم در شهرسازی، از افراد زُبده‌ای بهره جست که اصالت را در ترکیبی همگون به کار گیرند تا شهر همزمان که گسترش پیدا می‌کند، نه از تکنولوژی دنیا عقب بماند و نه از اصالت روشن دیرینه خود. . .   

 

تاکنون نظری برای این خبر ثبت نشده است!
ثبت نظر جدید
نام و نام خانوادگی  

آدرس ایمیل    

متن نظر  

کد امنیتی