[ فردا را به امروز می آوریم ]
  • آخرین شماره ۱۲۱۵
  • دوره جدید

سیری در فرهنگ وتمدن اصفهان، روزنامه شیراز نوین

     «گردشگری در محله تاریخی ارمنی‌ها (جلفا)»

محله تاریخی جلفا در اصفهان نماد و نمود شکوه معماری ایرانی اروپایی و اسلامی مسیحیت است. در چنین محله‌ای، هموطنان ارمنی در کنار مسلمانان با آرامش زندگی می‌کنند و گردشگران ایرانی و خارجی از جاذبه‌های فراوان گردشگری و تاریخی این محله بازدید می‌نمایند. امروزه از جلفای نو یا نوجُلفا نیز سخن به میان می‌آید (ارمنی: Նոր Ջուղա - نور جوغا) این محله یک گستره‌ کهن ارمن‌نشین است در شهر اصفهان، ایران. این گستره، در کناره جنوبی زاینده رود قرار دارد. نامِ نو جولفا، برگرفته است از نام شهر کهن‌تر جلفا در کرانه رودخانه ارس است. در بازدیدهای شخصی اینجانب (محی‌الدین حسینی) از بناهای تاریخی اصفهان به ویژه از کلیساهای موجود در این شهر متوجه شدم که شهر اصفهان را باید حقیقتاً شهر تاریخ و فرهنگ، خصوصاً از عصر صفویه به بعد دانست. در این مقاله به معرفی محله جلفای اصفهان پرداخته و در شماره‌های آتی «شیراز نوین» به معرفی دیگر مظاهر تاریخ و تمدن و فرهنگ این دیار می پردازم.
در گستره محله نوجلفا، در موزه خاچاتور کِساراتسی، بیش از ۱۲۰۰بازمانده باستانی وابسته به ارمنیان نگه‌داری می‌شود. از برجسته‌ترین جایگاه‌های باستانی و مذهبی نوجلفا، کلیسای آمِنا پرگیچ (بیشتر شناخته‌شده با نام وانک، به معنای «کلیسا» در زبان ارمنی) و کلیسای بدخم هستند. ارمنیان اصفهان، از دوره‌ای بسیار کهن در این شهر زندگی می‌کنند. بیشتر آنان، ارمنیانی هستند که در زمان شاه عباس یکم دودمان صفوی، در سال ۱۰۱۴، از شهر کهن‌تر جلفا در کرانه رودخانه ارس به اصفهان کوچانده شده و در کنار زاینده رود، شهروند شده‌اند.
ارمنی‌های اصفهان گروهی از مردم ارمنی‌تبار جلفا قدیم (جوغا) هستند که پس از کوچ بزرگ از جلفا یعنی در سال ۱۶۰۵ به دستور شاه عباس اول به اصفهان آورده شده و در آنجا ساکن شدند. شمار ارمنیان در ایران در حدود ۱۲۰۰۰۰نفر است و بخش قابل توجهی از آنها پس از تهران در اصفهان ساکن هستند. ارمنیان از دیدگاه نژادی آمیزه‌ای از مردمان قفقازی هوری و اورارتویی با مردمان هند و اروپایی هستند. هوریان و اورارتوییان خویشاوند گرجی‌ها و چچن‌های امروزی بودند. اما فریژی‌های تراکی، زبان هندواروپایی ارمنی را با خود به قفقاز آوردند. امروزه شمار ارمنی‌زبانان جهان نزدیک به هشت میلیون نفر تخمین زده می‌شود. در سال ۹۹۹ قمری، به موجب پیمان منعقده میان نمایندگان شاه عباس صفوی و سلطان مراد سوم خلیفه عثمانی، تبریز، ارمنستان، شکی، شروان، گرجستان و قره‌باغ تحت سیطره دولت عثمانی درآمد. در سال ۱۰۱۳ قمری با شروع دوباره جنگ‌های ایران و عثمانی و قرار گرفتن جلفای قدیم (جوغا) در مسیر این لشکرکشی‌‌ها، شاه عباس تصمیم گرفت به دلیل ناتوانی نظامی در جنگ با عثمانی از سیاست عقب‌نشینی به همراه انتقال جمعیت بومی منطقه به داخل ایران استفاده کند. به این منظور فرمان داد اهالی ایالت‌های مختلف ارمنستان از جمله جلفاییان را به ایران منتقل سازند. داوریژِتسی می‌گوید به اهالی جلفا سه روز مهلت داده شد تا شهر را تخلیه کنند و چنانچه پس از سه روز کسی در شهر باقی می‌ماند به قتل می‌رسید و خانواده وی اسیر و دارایی‌اش مصادره می‌شد. پس از اجرای فرمان شاه مبنی بر تخلیه شهر، طهماسب قلی‌بیگ به دستور شاه عباس مأمور آتش زدن تمامی ساختمان‌های جلفا شد. وی فوراً با سپاهیانی به جلفا بازگشت و همه جا را به تلی از خاک مبدل ساخت. کوچ داده شدگان رانده از وطن تحت سرپرستی الیاس سلطان پس از عبور از گذرگاه‌های دشوار کوهستانی، زمستان ۱۶۰۴ میلادی را در شهرهای طارم، خلخال، اهر و مشکین‌شهر به طور موقت اقامت کردند و با فرارسیدن بهار، ابوتراب بیگ مأمور شد آنان را به اصفهان برساند و در آنجا شهرنشینان را در داخل شهر و کشاورزان و روستاییان را در حومه اصفهان اسکان دهد. طبق فرمان شاه عباس ارمنیان «جلفای قدیم» (نخجوان کنونی) به اصفهان کوچانده و ابتدا در شمس‌آباد اصفهان سکنی گزیدند و به مرور زمان نو جلفا (جلفای اصفهان) را بنا نهادند. ارمنیان از بدو ورود شروع به ساختن محل زندگی کردند و در وهله اول کلیساها را بنا کردند. ارامنه مردمانی بودند که دین برایشان اهمیت بسیاری داشت. پس این باعث می‌شد که محلی برای دعا و راز و نیاز با خدای خود داشته باشند. اولین آنها کلیسای وانک بود و پس از آن کلیساهای بیت لَحِم و کلیسای سِرکیس نیز به آنها افزوده شدند. در حال حاضر کلیساهای اصفهان عبارت‌اند از: بیت لَحِم، سِرکیس، کاتارینه، کاتولیک‌ها (اصفهان)، گئورگ، گریگور (لوسارویچ مقدس)، مریم و هاکوپ، میناس، نرسس، نیکاغایوس، وانک و یوحنا.
از بارزترین آداب عید نزد مسیحیان ایرانی، تزیین درخت کاج است که نماد سرسبزی و برکت در زندگی بوده و در چهارفصل سبز است و هم به‌دلیل شکل مثلثی درخت، یادآور تثلیث است و از سده ۱۷ میلادی در اروپا و سپس همه دنیا مسیحیت مرسوم شده است.از نخستین روزهای تکوین شهرک ارمنی‌نشین جُلفا، پنج محله به نام‌های میدان بزرگ، میدان کوچک، هاکوپ‌جان، چهارسوق قارا کل تشکیل دهنده این شهرک نوبنیاد عصر شاه عباس بوده است و ساکنین آنها را جلفاییان آذربایجان تشکیل می‌دادند. در دوران سلطنت شاه عباس دوم بر وسعت آن اضافه شد. محله زرتشتیان که در نزدیک جلفا و بدان پیوسته بود، به ارامنه تحویل داده شد و چون شغل اغلب مهاجرین جدید حجاری بود و به همین دلیل این محله به نام سنگ‌تراشان نامیده شد که هنوز هم به همین نام است. به دنبال این توسعه شهری، دو محله دیگر یعنی کوی ایروانی‌‌ها (ایروان) و محله تبریزی‌ها که ساکنین آنها از این دو شهر آمده بودند به وجود آمد. محلات جدید در جنوب و جنوب غربی جلفای قدیم شکل گرفت و آنجا را جلفای نو گفتند و بعدها این اسم به همه جُلفا اطلاق گردید.میدان تاریخی این بافت که به میدان جُلفا مشهور است، مشرف بر سه کلیسای مهم ارامنه است. محور جلفا حد فاصل خیابان توحید، کوچه نمازخانه مریم، میدان جلفا، کليسای وانک، خيابان خاقانی، کوچه چهارسوق، كوچه سنگ‌تراش‌ها و تبريزی‌ها و گذرهای شايج و نايج تا خيابان دقيقی است. محور مذکور از خیابان توحید و کوچه نمازخانه مریم شروع شده و از طريق ميدان جلفا و کوچه کليسای وانك به خيابان حكيم نظامی و خاقانی می‌رسد و پس از عبور از خاقانی از طريق كوچه چهارسوق و محور مادی شايج و نايج به كوچه سنگ‌تراش‌ها و محله تبريزي‌ها ختم می‌گردد. اين محور به دليل وجود ۲۵خانه تاریخی و ۱۳کلیسای ارزشمند قديمی در طول خود که از شاخص‌ترین آنها می‌توان کلیسای مريم، بيت‌اللحم و وانک را نام برد از يک طرف و سازگاری و قرابت فرهنگی با گردشگران خارجی از سوی ديگر، ويژگی‌های مطلوبی را برای جذب توريست فراهم ساخته است. هنگامی که در سال ۱۰۰۰ هجری اصفهان به پایتختی انتخاب شد، بازسازی و توسعه اصفهان به عنوان يک الگوی شهری از طرف شاه عباس مورد توجه قرار گرفت. با توسعه اصفهان در آن زمان يکی از مهم‌ترين وقايع دوران ۲۵۰ساله خاندان صفوی به وقوع پيوست و آن، کوچ بزرگ ارامنه از شهر جلفا كنار رود ارس و اسكان آنها در اصفهان و احداث جلفای نو بود. جمعيت جلفا همراه با ساخت و سازهای كليساها و خانه‌های زيبا رو به فزونی گرفت تا اينكه جلفا به عنوان يكی از محلات تاريخی و با ارزش شهر اصفهان درآمد. در حال حاضر هم خانه‌های قديمی و كليساهای باشكوه و ساختمان‌های آن يادآور عظمت اين فضای زيبا و مهم تاريخی است.
پروژه‌های مطالعاتی و اجرایی سازمان نوسازی و بهسازی شهرداری اصفهان در محور جلفا عبارت‌اند از: ۱. ساماندهی میدان جلفا ۲. مرمت و احیای خانه تاریخی استپانیان ۳. ساماندهی گذر تاریخی شایج و نايج ۴. مرمت دیوار و کوچه کلیسای وانک ۵. سنگفرش معابر جلفا ۶. بازسازی بازارچه جلفا ۷. مرمت و احیاء مدرسه فرانسوی‌ها و... 
پیشنهاد می‌کنم اگر سری به اصفهان زدید و مسافرتی به این دیار زیبا نمودید، از کلیساهای این شهر در محله ارمنی‌های اصفهان (جلفا) نیز حتماً بازدید کنید.

 

تاکنون نظری برای این خبر ثبت نشده است!
ثبت نظر جدید
نام و نام خانوادگی  

آدرس ایمیل    

متن نظر  

کد امنیتی