[ فردا را به امروز می آوریم ]
  • آخرین شماره ۱۰۸۵
  • دوره جدید

قم و شکوه میراث فرهنگی معنوی، روزنامه شیراز نوین

شیرازنوین- سید محی الدین حسینی ارسنجانی

Arsanjani.moiin@gmail.com

استان قم یکی از استان‌های مطرح کشور در زمینه گردشگری مذهبی است. این استان با دربرگرفتن کمتر از یک درصد از مساحت کل کشور، عنوان کوچک‌ترین استان ایران را دارد که در سال 1373 از استان مرکزی جدا و یک استان مستقل به مرکزیت شهر قم شد. قم در قلمرو کویر مرکزی ایران واقع شده است. در این شهر علاوه بر حرم مطهر حضرت فاطمه معصومه سلام الله علیها، مسجد مقدس جمکران نیز هست که توجه بیشتر مسافران و زائران رابه خود جلب و جذب نموده است. از جمله موزه صنایع دستی قم که در خانه تاریخی یزدان‌پناه دایر شده، دارای آثاری از محصولات ممتاز و شاخص صنایع دستی قم و بخش کارگاه‌های زنده تولید صنایع دستی استان است. در بخش محصولات در حال حاضر آثاری از رشته‌های سفال و سرامیک، خرمهره، معرق چوب، قلمزنی روی مس، نقاشی روی شیشه، تراش سنگ‌های قیمتی و نیمه‌قیمتی و همچنین لباس‌های سنتی استان به نمایش درآمده است. بخش کارگاه‌ها نیز شامل تولید سفال، رودوزی‌‌های سنتی سرمه‌دوزی، سوزن‌دوزی و معرق چوب است. 
این موزه در خیابان 19دی (باجک)، کوچه 11 واقع شده و در دو نوبت صبح و عصر پذیرای بازدید علاقه‌مندان است. امامزاده حلیمه خاتون از احفاد امام موسی کاظم‌(ع)، این آرامگاه در روستای لنجرود واقع است. نقشه بنا از خارج هشت ترکی آجری و از داخل مربع با جدار بدون تزئینات است. بنا دارای سه در است و جلوی هر در، ایوانی بعداً بدان اضافه شده است. گنبد بیرونی و داخلی بنا از نوع عرقچینی است که پوشش بیرونی آن آسیب زیادی دیده است. در وسط بقعه، مرقدی با جدار سفیدکاری وجود دارد. در مدخل بقعه از ایوان غربی، در دولنگه و منبت وجود دارد که کتیبه‌هایی به خط ثلث برجسته دارد و بر آن عباراتی به تاریخ 1302 هـ.ق نوشته شده است. روستای رستگان از توابع بخش خلجستان شهرستان قم در استان قم است. این روستا در دهستان دستجرد (قم) قرار دارد و براساس سرشماری مرکز آمار ایران در سال ۱۳۸۵، جمعیت آن ۱۴۱نفر (۶۵خانوار) بوده است.
موزه آستانه مقدسه، یکى از قدیمى‌ترین موزه‌های کشور به شمار می‌رود که در آبان ماه سال 1314 شمسى در محوطه داخلى حرم مطهر و محل فعلى مسجد شهید مطهرى تأسیس شد. فعالیت این موزه تا حدود دى ماه سال 1353 ادامه یافت و از آن تاریخ تا سال 1361 به دلایل متعدد (از جمله لزوم گسترش فضاى جانبى موزه و احداث ساختمان فعلى) فعالیت موزه متوقف شد. ساختمان کنونى موزه که در میدان آستانه واقع است، بعد از پیروزى انقلاب اسلامى در فروردین ماه سال 1361 احداث شد که ابتدا با مساحتى حدود 500متر مربع فعالیت داشت؛ ولى در سال 1371 در زمان تولیت آیت‌الله مسعودى خمینی زیرزمین موزه راه‌اندازى شد که مجموعاً ساخت آن به یک هزار متر مربع افزایش یافت. فضاى فعلى موزه جوابگوى نیاز نیست و به همین دلیل در طرح جامع توسعه حرم مطهر، پیشنهاد تأسیس موزه‌اى بزرگ در چندین طبقه و همراه با امکانات و تجهیزات لازم ارائه شده است. مجموعه آثار موزه شامل بخش‌هاى متنوعى از جمله بخش قرآن‌هاى خطى از قرن دوم تا دوره معاصر، مسکوکات ادوار اسلامى و پیش از اسلام، تابلوهاى نقاشى و شمایل مینیاتورى، آثار چوبى خاتم‌کارى، آثار چوبى منبت‌کارى، ظروف سفالینه متعلق به هزاره اول و دوم قبل از میلاد مسیح و ادوار اسلامى، ظروف چینى و شیشه‌اى و…، کاشى‌هاى زرین فام با طرح‌ها و نقوش و کتیبه‌هاى زیبا مربوط به قرون ششم تا هشتم هجرى قمرى، آثار حجارى و سنگ‌هاى تزئینى، لوازم فلزى با تزئینات قلمزنى، قالیچه‌هاى دستباف ابریشمى دوره صفوى و قاجار و پارچه‌هاى دستباف است. کاروانسر ای قلعه سنگی در جاده‌ قم‌ ، ری‌ در ۳۵کیلومتری‌ شمال‌ غربی‌ قم‌ واقع‌ شده‌ و از نوع‌کاروانسراهای‌ چهار ایوانی‌ است‌. قدمت‌ بنا به‌ دوره‌ صفویه‌ می‌رسد و مصالح‌ ساختمانی‌ آن‌ عمدتاً از سنگ ‌است‌. بنای‌ ویرانه‌ کاروانسرا دارای‌ چهار برج‌ نیم‌‌دایره‌ای‌ شکل‌ در اضلاع‌ غربی‌ و شرقی‌ است‌. مدرسه‌ فیضیه‌ یکی‌ از مشهورترین‌ حوزه‌های‌ علوم‌ دینی‌ در جهان‌ است‌. این‌ مدرسه‌ از نیمه‌نخستین‌ قرن‌ سیزدهم‌ هجری‌ قمری‌ جایگزین‌ بنای‌ «مدرسه‌ آستانه‌» شد که‌ در عصر صفوی‌ تجدید بنا شده‌ بود. بنای‌ مدرسه‌ چهار ایوانی‌ است‌ و در دو طبقه‌ با ۴۰حجره‌ تحتانی‌ (در دوره‌ قاجار) و ۴۰حجره‌ فوقانی‌ در قرن‌چهاردهم‌ هجری‌ قمری‌ ساخته‌ شده‌اند. قدیمی‌ترین‌ بخش‌ مدرسه‌، ایوان‌ جنوبی‌ آن‌ است‌ که‌ با تاریخ‌ ۹۳۹ ه.ق‌ و با کاشی‌های‌ زیبای‌ معرق‌ عصرصفوی‌ مزین‌ شده‌ است‌ و سردر صحن‌ عتیق‌ آستانه‌ مقدسه‌ حضرت‌ فاطمه‌ معصومه(س‌) محسوب‌ می‌شود. یکی ازماندگان حقیقی صنعت سفالسازی ۶۰۰۰ساله، پیشهٔ مهره‌سازی است که چیزی جز مهره‌های فیروزه‌ای رنگ تولید نمی‌کند. یکی از استادان این فن در قم دوازده کارگر دارد و مصرف سالانه قلیای او بیش از پنجاه تن است. خمیر سنگی گل آن مانند چیزی است که سنگینه سازها درست می‌کنند. بچه‌های کوچک روی زمین چمباتمه زده و یا چونه خاک سنگ، در کف دست خود مهره‌هایی به قطر دو سانتیمتر درست کرده و در سینی‌هایی که در کنار آنهاست می‌گذارند و یک کارگر جوان با چرخ مته، توی آنها را سوراخ می‌کند. وقتی که خشک شدند آنها را در لعاب قلیایی که رنگیزهٔ آن اکسید مس است فرو می‌برند. بنا به گفته یکی از استادان، هر بار بیست و چهار عدد مهره تازه ساخته شده و آنها را سوراخ کرده در بشقاب تختی که ته آن آمیخته‌ای از جوهر شیشه و اکسید پاشیده‌اند می‌گذارند. مهره‌ها را تکان می‌دهند و در کاسه می‌گردانند و این گرد لعاب روی آنها را به خوبی می‌پوشاند. پس از پختن، همه این مهره‌ها به رنگ فیروزه‌ای درمی‌‌آیند. استادکاران قم نمی‌خواستند جزییات بیشتری در این مورد بدهند و بگویند مثلاً چگونه مهره را با گرد خشک لعاب می‌پزند. شاید از رقابت می‌ترسیدند؛ زیرا ساختن این مهره‌ها انحصار قم است و از آنجا به همه ایران فرستاده می‌شود و به همین مناسبت هم اطلاعات من درباره طرز پختن آن ناقص است. پل دلاک در تاریخ ۱۹اسفند ۱۳۸۰ با شمارهٔ ثبت ۴۸۶۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. پل دلاک ازآثار دوره صفویه است که در مسیر جاده کاروان‌رو دوره صفوی تهران- قم واقع شده و امروزه آسیب زیادی دیده است.
راه کاروان‌رو دوره صفویه که از تهران به قم می‌رود، پس از گذشتن از پل رودخانه شور به سوی کاروانسرای حوض سلطان رفته، از میان منطقه دریاچه نمک و از بالای کاروانسراهای صدرآباد و دلاک و پس ازعبور از پل مورد بحث به قم منتهی می‌شود. در اواخر قرن 19 به دلیل تغییر مسیر رودخانه ساوه و گسترش اجتناب‌ناپذیر دریاچه نمک، رفت و آمد در این جاده متوقف شد و جاده امروزی تهران - قم که به دوره قاجارمربوط می‌شود، جایگزین آن شد. پل دلاک در مسیر راه قدیمی تهران- قم نزدیک کاروانسرای دلاک، روی رودخانه «قره سو» بنا شده و از آثار دوره صفوی است. بقایای باشکوه کاروانسرای حسن‌آباد و یک چاپارخانه خشتی و دهانه‌های قوسی شکل پل دلاک که با انحنایی روی پیچ و خم رودخانه زده شده، در یک محدوده قرار دارد. مسیر رودخانه امروزه منحرف وبه طرف جنوب کشیده شده است.
این پل مجموعاً 153متر طول، 6 تا 80/5متر عرض و 18دهانه دارد. با توجه به انحناهای پل، ساختمان آن از چند بخش تشکیل شده است. طولانی‌ترین بخش پل که 70متر است، دارای هفت دهانه است که عرض هر دهانه بالغ بر5 تا 50/6متر است. به غیر از آن، قسمت پل که نزدیک کاروانسرا قرار دارد، کلیه پایه‌های پل دارای موج شکن‌های نیمه مدوری است که در جهت مخالف جریان آب قرار دارند. در انتهای بخش جنوبی پل، اولین انحراف در مسیر مستقیم پل، یک انحراف محوری سه متری به سوی غرب است. به دنبال آن به بخش دیگری از پل به طول 44متر با شش دهانه می‌رسیم که عرض هریک پنج متر است. در انتهای شمالی بخش دوم، دومین انحراف در طول، تنها یک دهانه که عرض آن 50/4متر است، پدید می‌آید. پس از آن، بخش چهارم پل به طول 24متر با چهار دهانه کم عرض، هریک به عرض 5/2متر قرار دارد.
وجه تسمیه این پل به قول اهالی، این بود که در زمان‌های دور یک مرد دلاک (سلمانی) قصد عبور از رودخانه را داشت که گرفتار سیل شد و آب او را برد. بعد از این واقعه، افراد خیر درصدد برآمدند تا پلی روی این رودخانه بسازند که دیگر کسی گرفتار سیل نشود. مسجد اعظم قم مسجدی است در جوار آرامگاه فاطمه معصومه که در سال ۱۳۳۷ ه.خ. به سعی و اهتمام آیت‌الله بروجردی ساخته شد. معمار این بنا حسین‌بن‌محمد معمار لرزاده بوده و از جمله مساجد سه ایوانی است. ارتفاع گنبد ۲۴متر است. این مسجد امروزه مهم‌ترین مرکز تدریس در قم است. امروزه به دلیل طرح‌های توسعه حرم حضرت فاطمه معصومه، مسجد اعظم جزئی از حرم شده ‌است. آرامگاه فاطمه معصومه در میان بقعه با بلندی ۲۰/۱ و طول و عرض ۹۵/۲ در ۲۰/۱متر قرار گرفته و با کاشی‌های نفیس و زرفام (آغاز قرن هفتم) پوشیده شده‌ است. گرداگرد مرقد منور، دیواری به بلندی دو متر و طول و عرض تقریبی (۸۰/۴، در ۴۰/۴) قرار دارد که در سال ۹۵۰ بنا گردید و با کاشی معرق آراسته شد که اکنون این دیوار با ضریح مشبک از جنس نقره پوشیده شده ‌است. در شش کیلومتری مرکز شهر قم کوهی وجود دارد که از فراز آن می‌توان همه شهر را با یک نگاه طی کرد. این کوه منسوب به حضرت خضر(ع) با قدمت سه هزار سال است که حضرت خضر‌(ع) در آن غار به عبادت و نیایش می‌پرداخت، غاری که امروز به مسجد کوچکی تبدیل شده است و اگر گذارتان به آن بیفتد، می‌توانید مسجد جمکران و شهر قم را از ارتفاعات تماشا کنید. این مسجد که در بخش شرقی شهرستان قم و در شش کیلومتری آن در روستای جمکران ساخته شده است، امروزه به واسطه گسترش شهر قم، تقریباً جزو این شهر محسوب می‌شود و این مسافت از حرم حضرت معصومه‌(س) تا مسجد مقدس جمکران توسط برخی از عاشقان آن حضرت(عج) پیاده پیموده می‌شود. این مسجد که امروزه با نام جمکران شهرت یافته است، در گذشته به نام‌های مسجد صاحب الزمان‌(عج) و مسجد حسن‌بن مثله جمکرانی نیز نامیده می‌شده است. تنها طبق آماری که در سال 1379 منتشر شد، تعداد زائران و مسافرانی که در طول سال به این مسجد مشرف شده‌اند، نزدیک به 15میلیون نفر بوده که به طور حتم این آمار در سال‌های بعد از آن افزایش یافته است. در روزهای 13 تا 15شعبان در سال‌های اخیر بیش از 2میلیون زائر به این مسجد آمده‌اند. این استقبال روزافزون از مسجد جمکران که در سال‌های اخیر شاهد حضور گردشگران خارجی به ویژه شیعیان کشورهایی همچون عراق نیز بوده‌ایم؛ توجه بیشتر مسئولان را به این مکان می‌طلبد. زیارت حرم مطهر فاطمه معصومه سلام الله علیها و مسجد جمکران و دیدار از آثار تاریخی شهر و استان قم را برایتان آرزومندم.

 

تاکنون نظری برای این خبر ثبت نشده است!
ثبت نظر جدید
نام و نام خانوادگی  

آدرس ایمیل    

متن نظر  

کد امنیتی