[ فردا را به امروز می آوریم ]
  • آخرین شماره ۱۶۱۸
  • دوره جدید

از زیرزمین های نمناک تا استیج های تابناک، روزنامه شیراز نوین

شیرازنوین- سعیدرضا امیرآبادی

amirabadi_shznvn@yahoo.com

اشاره: شاید ایران همان گهواره تمدن تاریخ باشد. مردمان این سرزمین، پیشنیه تحسین‌برانگیزی در مؤلفه‌های روح‌نواز داشته و هنر آنها همیشه الهام‌بخش عالمیان بوده است. از معماری و طرح و نقش گرفته تا خطاطی و ادبیات؛ از نقش‌آفرینی تا تندیس‌گری؛ از هنرهای دیرینه تا نسخه‌های مدرن. قریحه ایرانیان آن چنان مجهز به ذوق به خلاقیت بوده که مشاهیر خاور دور و سرزمین‌های سبز از آنان در مقام الهام‌بخشانی گران‌بها یاد کرده و در محضرشان بندگی پیشه می‌کنند. خوشبختانه، درخشش در حوزه‌های پرفروغی نظیر نظم و نثر سبب به فراموشی سپردن سایر مضامین فرهنگی نشده است. با مطالعه وضعیت هنر در سده‌های اخیر، درمی‌یابیم فرازهایی از موسیقی فاخر در بن‌مایه‌های فرهنگ ایرانی ریشه دوانده و به تعالی رسیده است. خوشبختانه، شورهای روح‌نواز و دستگاه‌های پراصالت منحصر به شمار محدودی از شوالیه‌های آواز نمی‌شود. بلکه در برهه‌ای از تاریخ پرفراز و نشیب این سرزمین، همواره درفش سرفراز موسیقی توسط مردمانی اساطیری افراشته شده و این سرزمین کهن هیچ‌گاه با قحط‌الرجالی در این عرصه روبرو نبوده است. حتی در روزگاری که مینیمالیست‌های مدرنیته حکم‌فرماست، توانستیم قدم‌های ارزشمندی در راستای آفرینش نت‌های ماندگار برداریم و مارکت ایرانی با اقتدار در برابر جریان‌های فرامرزی ایستادگی می‌کند.
حال خوب موسیقی وطن
بر خلاف بسیاری از سیاه‌‌نمایی‌های رایج، به نظر می‌رسد حال موسیقی مدرن ایران با فاصله گرفتن از نت رفیع سنتی چندان وخیم نیست. اگرچه آواها و نت‌های سنتی از لحاظ ماندگاری و اصالت دارای بن‌مایه‌های به مراتب گوش‌نوازتری نسبت به نسخه‌‌های نوظهور به سردمداری پاپ و جاز هستند؛ باید به سلیقه همه آحاد جامعه احترام گذاشت و آوردگاهی برای ارائه طیف‌های گسترده‌‌ای از سبک‌‌ها فراهم آورد. ذائقه ماجراجویانه علاقه‌مندان موسیقی همواره در حال تغییر و پویش است و نمی‌‌توان از آنها انتظار داشت به سکون و ایستایی تعداد محدودی از ژانرهای موسیقیایی بسنده کنند. به یاد داشته باشیم که بسیاری از علاقه‌‌مندان، به فراخور سال‌‌هایی که از عمرشان می‌گذرد، هنوز توانایی کسب لذت و درک دقیقی از قله‌های رفیع آواهای ایرانی را ندارند و مارکت ایرانی چنانچه سودای حفظ و گسترش مخاطبانش را در سر می‌پروراند، باید محصولات متنوعی را در سبک‌های مختلف به علاقه‌‌مندانش عرضه کند.
از زمین تا آسمان
از سوی دیگر، این روز‌ها از هر کوی و برزنی شاهد ظهور آوازه‌‌خوانانی (!) از طیف‌های سنی مختلف هستیم. کیفیت اجرا و خوانش آنها از زمین تا آسمان متفاوت است و فقط تعداد انگشت‌شماری از آنان به موفقیت و مقبولیت می‌‌رسند. بسیاری از افرادی که سودای خوانندگی را در خیال خام خود می‌پرورانند، توانایی عبور از مسیر دشوار و پرزحمت موسیقی اصیل ایرانی را نداشته و ترجیح می‌دهند در وادی‌‌های ساده‌تر و با توسل به تکنیک‌های رایانه‌ای، توانمندی خود را به نمایش بگذارند. شاید قائل شدن مرز اصالت و فرومایگی میان موسیقی پاپ و سنتی، نشانی از عقاید رادیکالی و واپس‌گرایی صاحب‌‌نظران باشد. به همین دلیل، باید با نگرشی مبسوط حضور همه طیف‌های موسیقیایی را در کنار یکدیگر بپذیریم و با نگاهی رادیکال و افراطی‌، اهالی نت‌‌های غیرسنتی را متهم به سطحی‌‌پنداری و لاابالی‌‌گری در عرصه هنر نکنیم. در نظر داشته باشیم همه نت‌های ارزش‌‌مدار خاصیت درمانگری روان و بهبود هنجارهای مدنی را به دنبال داشته و در گسترش شور و نشاط در محیط پیرامون، نقش بسزایی را ایفا می‌‌کند.
دست به دامان هنر
شاید این از پیامدهای زندگی امروزی باشد که شاخصه‌های آن دست به دست یکدیگر داده و همانند سوهانی جان‌‌فرسا، پیکره اعصاب و روان انسان را خراش دهند. با نگاهی گذرا به جوامعی که دست به گریبان امرار معاش‌های حداقلی هستند، درمی‌یابیم که آستانه عصیانگری و پرخاشگری آنها خطوط قرمز را پشت سر گذاشته و در وضعیت نگران کننده‌ای قرار دارد. امروزه آستانه خشم و حال عمومی ‌مردم در وضعیت مناسبی نیست و بسیاری از ما، منتظر بهانه‌ای هستیم تا به عقده‌‌گشایی و تخلیه گره‌‌های شخصیتی بپردازیم. برای گریز از این شرایط نامساعد، شاید نیازمند مضامین نرمی ‌باشیم که در قالب هنرها عرضه می‌شوند. با توسل به دستاورد‌های زیباشناسی هنر شاید بتوانیم بر روح‌های ناآرام خود مرهم گذاشته و طاقتی برای گریز از شرایط دشوار و پشت سر گذاشتن چالش‌ها بیابیم. در بحبوحه ایامی‌ که همه مثل هم هستند و مظاهر مدرنیته با همه اسباب و آداب ناخوشایندش بر روح و جان جهان‌سومی‌ها تازیانه می‌زند، ابعاد صیقل‌یافته هنرهایی نظیر موسیقی، تئاتر و سینما می‌توانند درونمایه ناآرام بشری را جلا داده و ما را در مسیر دستیابی به آرامش که همانا غایت فطرت انسان اســت، یاری کند.
در این میان، موسیقی معاصر نیز بسان بسـیاری از هنرها با تهاجم شـنیع جریان‌هایی روبرو شده که می‌کوشند اهداف خود را با ابزارهای شبه‌‌هنری به مخیله مخاطبان تزریق کنند. اما از آنجا که نت‌های فاخر ریشه‌های عمیقی در ارزش‌‌های راستین دارند، می‌توان با خاطری آسوده به آنها تکیه کرد و در برابر آسـیب‌ها و مرارت‌ها مقاومت نشــان داد.
تراک‌های نأمانوس
 تجربه نشان داده نفی تمام‌‌عیار موسیقی‌های روز، نتیجه‌‌ای جز رشد لجام‌‌گسیخته تراک‌های نامأنوس زیرزمینی و ازدیاد نسخه‌‌های فرومایه آن ندارد. به همین دلیل، می‌‌توان با پرورش استعدادها و نت‌های فاخر، به یادآوری ارزش‌های راستین برای نسل‌های مختلف پرداخت؛ نسل‌هایی که در تهاجم آوا‌های پرطمطراق، قدمت و پیشینه موسیقی وطنی تا حدودی زیادی از خاطرشان زدوده شده است. از راهکارهای مؤثر در راستای تبلیغ موسیقی روز ایرانی می‌توان به مواردی نظیر توجه مضاعف مسئولان به استعدادهای نوظهور، صدور مجوز برای برگزاری کنسرت‌‌ها، اعطای پروانه فعالیت به گروه‌‌های مستعد، ارائه فضایی باز برای فعالیت مشروع اهالی هنر و مضامینی از این دست اشاره کرد. به طور حتم آنها ضمن پاسداشت شعائر ارزشی و تمکین از هنجارهای متداول، می‌توانند در تلطیف فضای عمومی ‌جامعه گام‌های اساسی بردارند. در نظر داشته باشیم چنانچه بازار موسیقی ایران نتواند خواسته‌های برحق مخاطبان را فراهم کند، انبوهی از مدیوم‌‌هایی که اهداف و خاستگاه آنان قرابتی با فرهنگ ما ندارند در انتظار نشسته‌‌اند تا از گسل به وجود آمده به نفع شیوع ضد ارزش‌ها بهره‌‌برداری کرده و افکار شوم خود را در بطن جامعه تزریق کنند. در دهه‌های معاصر، در موسیقی (!) زیرزمینی با شماری از تراک‌های ارزش‌‌ستیز و بی‌محتوا روبرو هستیم که بی‌‌مهابانه از دشنام و ناسزا برای ردیف کردن قافیه‌ها بهره جسته و استفاده از مواد مخدر و بی‌بندوباری را امری روزمره جلوه می‌‌دهند. به همین دلیل، مسئولان وظیفه دارند به طیفی از محصولات موسیقی ایران که سودای ارزش‌‌ستیزی و هنجارگریزی ندارد بها داده و از همه هنرمندان بزرگ و جوانان جویای نام به موازات یکدیگر حمایت کنند. با مروری بر هنرمندان موسیقی معاصر ایران، درمی‌یابیم بسیاری از آنها مسیر تکامل را از زیرزمین‌های نمناک تا اوج روشنایی طی کرده‌اند و نتیجه کار چنان شده که امروز در میان بهترین آوازه‌خوانان کشور قرار گرفته‌اند.

محسن چاوشی
محسن چاوشی که فعالیت هنری‌اش را از سال 1383 آغاز کرده، از همان زمان که تک‌آهنگ‌هایش را به صورت غیرقانونی منتشر می‌کرد به دلیل صدای خش‌دار، سبک و سیاق خواندن و نوع انتخاب ترانه‌ها نزد مخاطبان مقبولیت یافت. در این میان، تک‌آهنگ «نفرین» که در سال 1383 تولید و عرضه شده و مضمونی تلخ و منفی داشت، از بقیه معروف‌تر است. شهرت غیرقابل توصیف چاوشی پس از ارائه تک‌آهنگ‌های متعدد، او را بر آن داشت تا آلبوم‌هایی «نفرین»، «خودکشی ممنوع»، «لنگه کفش» و «متأسفم» را بدون مجوز منتشر کند. چاوشی در نهایت پس از همکاری با داریوش مهرجویی، کارگردان فیلم سینمایی «سنتوری» به عنوان خواننده توانست مجوز قانونی دریافت کند و کمی ‌بعد با همکاری «آوای باربد» آلبوم «یه شاخه نیلوفر» را به طور قانونی منتشر کرد و فعالیت قانونی او تا امروز ادامه داشته است.
مهدی مقدم
در دهه هشتاد که ماهواره پا به خانه ایرانی‌ها گذاشته بود، شبکه‌هایی وجود داشت که به پخش ویدئوکلیپ‌های خوانندگان داخلی می‌پرداخت. مهدی مقدم یکی از چند خواننده‌ای بود که در این شبکه‌ها حضوری پررنگ داشت و می‌توان گفت یکی از فعالان عرصه موسیقی زیرزمینی بوده که بعدها با کسب مجوز به تولید آثار قانونی پرداخته است. او که با تک‌آهنگ «خونسرد» نزد مخاطبان مقبولیت یافت، بعدها آلبومی ‌قانونی را با همین نام منتشر کرد؛ اما پخش آثار او از شبکه‌های ماهواره‌ای باعث ممنوع‌الکاری‌اش شد و پس از مدتی نیز اجازه فعالیت یافت. «خونسرد»، «سونامی» و «احتیاط» آلبوم‌های رسمی ‌مهدی مقدم هستند و «سردار عاشق»، «-18» و «فیر پلی» از آلبوم‌های غیررسمی ‌او هستند که پخش اینترنتی داشته‌اند.

یاسر بختیاری
یاسر بختیاری یا همان یاس، یکی از چندین رپری است که از بدو پیدایش موسیقی رپ در این عرصه حضور داشته و تا امروز به فعالیت خود ادامه داده است. یاس که همواره به مسائل اجتماعی ایران توجه کرده و یکی از دغدغه‌مندان موسیقی رپ است، در دهه هشتاد آثار مختلفی را عرضه کرده، نخستین رپر ایرانی است که برای پخش قانونی آثار خود از وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی ‌مجوز گرفته است. «یادت نره» نخستین اثر مجوزدار اوست که با همکاری یک خواننده پاپ تولید شده است. از آخرین فعالیت‌های قانونی یاس می‌توان به همکاری او با عوامل سریال «رقص روی شیشه» اشاره کرد. البته یاس طی همکاری با مصطفی کیایی کارگردان فیلم سینمایی «بارکد» تیتراژ پایانی این اثر سینمایی را خوانده بود که از اثر حذف شد.

محسن یگانه
محسن یگانه همدوره محسن چاوشی و حامد‌ هاکان است و فعالیت جدی‌اش را با این دو آغاز کرده که نتیجه آن تولید تک‌آهنگ محبوب «نشکن دلمو» است که بدون مجوز عرضه شده و حاصل تلاش آن سه در موسیقی زیرزمینی دهه هشتاد است. شهرت و محبوبیت محسن یگانه باعث شد او در اواسط دهه هشتاد، یعنی در سال‌های 84 و 85 آلبوم‌های «سال کبیسه»، «آخه دل من»، «وقتی رفتی» و «زندونی» را به صورت زیرزمینی تولید و منتشر کند. محسن یگانه در نهایت سال 1387 موفق به کسب مجوز شد و شاید اگر او به اجرای کنسرت برون‌مرزی‌ در هلند نمی‌پرداخت، زودتر از این‌ها موفق به کسب مجوز می‌شد. آلبوم «نفس‌های بی‌هدف» نخستین آلبوم رسمی ‌محسن یگانه است که فروش بالایی داشته و «رگ خواب»، «حباب» و «نگاه» از دیگر آلبوم‌های رسمی ‌اوست.

سیروان و زانیار خسروی
سیروان و زانیار خسروی فعالیت خود را از زیرزمین و با تولید آثار بدون مجوز آغاز کرده‌اند. آلبوم «تو خیال کردی بری» نخستین آلبوم سیروان خسروی است که به صورت زیرزمینی تولید و عرضه شده است. البته سیراون خسروی پیش از خوانندگی و فعالیت‌های زیرزمینی در اواخر دهه هفتاد و اوایل دهه هشتاد در دو کنسرت کاوه یغمایی را همراهی کرده و برای او کیبورد زده است. سیروان طی آن سال‌ها با بسیاری از خوانندگان آن مقطع به عنوان صدابردار، ناظر ضبط، آهنگ‌ساز و تنظیم کننده همکاری کرده است. سیروان خسروی در سال 1388 با انتشار آلبوم مجوزدار«ساعت 9» به جرگه خوانندگان مجوزدار پیوسته است. زانیار خسروی نیز یکی دیگر از خوانندگانی است که آغاز فعالیتش با موسیقی زیرزمینی بوده است. او در اواسط دهه هشتاد اقدام به تولید آثاری در سبک «هیپ‌هاپ» کرد و آهنگ «همینه که هست» را عرضه کرد و پس از آن اقدام به تولید آثار دیگر کرد که «طفره نرو» و «ریسک» نام داشتند و باعث محبوبیتش شدند و با تولید تک‌آهنگ «بدون تو» در سال 1391 به اوج شهرت رسید و یک سال بعد با تولید آلبوم «بیست و هشت» به جمع خوانندگان مجوزدار پیوست.

 

کاوه آفاق
کاوه آفاق در 18سالگی نخستین گروهش با نام «پارت» را تأسیس کرد و پس از آن گروه «کاویان» را تشکیل داد که تا سال 1383 ادامه حیات داد و در سال 1384 اقدام به تأسیس گروه «The Ways» کرد و در سال 1390 از این گروه جدا شد. در همان مقطع بود که کاوه آفاق به اتفاق یاس و اروین خاچیکیان تک‌آهنگ «قصه زیرزمین» را منتشر کرد. اثری که باعث محبوبیت بیشتر او شد و در همان سال از جشنواره جهانی موزیک زیرزمینی جایزه دوم را کسب کرد. آفاق با حضور در پنجمین دوره جشنواره موسیقی مقاومت بسیار به چشم آمد و پس از کسب جایزه بهترین اجرای زنده از این رویداد فرهنگی، به عنوان خواننده‌ای مجاز به فعالیت ادامه داد. کاوه آفاق طی این مدت خوانش تیتراژ فیلم‌های «رخ دیوانه» ساخته ابوالحسن داوودی و «ضد گلوله» ساخته مصطفی کیایی را به عهده داشته و کنسرت‌های مختلفی را برگزار کرده است. با این حال هنوز آلبوم رسمی‌خود را به بازار عرضه نکرده است. این خواننده راک/پاپ که ترانه‌سرا نیز هست در سال 1396 مجموعه ترانه‌هایش را با نام «تهران 57» منتشر کرده است.

 

در دهه‌ گذشته و تا همین چند سال پیش، بازار موسیقی زیرزمینی در ایران بسیار سکه بود و از میان انبوه خوانندگان بدون مجوز برخی به محبوبیت و شهرت رسیدند و برخی دیگر از میدان رقابت خارج شدند. گزارش پیش رو به تاریخچه موسیقی زیرزمینی در ایران پرداخت و از خوانندگانی گفت که از زیرزمین‌ها روی استیج آمده و محبوب شدند. به گزارش خبرنگار ایلنا، موسیقی زیرزمینی در اغلب جوامع وجود دارد و دلایل آن هم مختلف است. قوانین و چهارچوب‌های سیاسی، موضوعات و مسائل فرهنگی و رسم و رسوم عرفی ملل مختلف، تنها برخی از دلایل ایجاد موسیقی موسوم به زیرزمینی است. بی‌شک موسیقی زیرزمینی به‌طور کم و بیش روند تولید آثار موسیقایی را تحت تأثیر قرار می‌دهد و گاه باعث تولد هنرمندانی می‌شود که بعدها جزو ماندگاران عصر خویش می‌شوند. اگر به لیست خوانندگان محبوب فعلی نگاهی بیندازیم، به نتایج جالبی خواهیم رسید. مثلاً اینکه اغلب خوانندگان غیرقانونی دهه‌های قبل حال به هنرمندانی مطرح و محبوب تبدیل شده‌اند و این محبوبیت و مقبولیت تا آنجاست که کنسرت‌های متعدد آنها به طور معمول در لیست پرفروش‌ها قرار می‌گیرد. موسیقی زیرزمینی در سال‌های نه چندان دور آن‌چنان اهمیتی داشت که برخی خوانندگان مجوزدار نیز برای شهرت بیشتر آثاری را غیرقانونی منتشر می‌کردند تا به این ترتیب، نامشان در لیست فعلان موسیقی زیرزمینی ثبت شود و در نهایت نزد مخاطبان مقبولیت بیشتری پیدا کنند. در حال حاضر نیز موسیقی زیرزمینی وجود دارد؛ اما مانند گذشته جدی نیست و این عدم جدیت چند دلیل واضح دارد. در دهه‌های هفتاد و هشتاد و حتی تا اوایل دهه نود، برگزاری کنسرت در پایتخت و شهرهای مختلف رواج نداشت و هنرمندانی که از این امکان محروم بودند، ترجیح می‌دانند بدون دریافت دستمزد و حتی با تقبل هزینه‌های تولید اثر جایگاه خود را تثبیت کنند و خود را به مخاطبان بشناسانند. در حال حاضر اما اینگونه نیست و شرایط تغییر کرده است. در شرایط فعلی، هنرمندان برای کسب درآمد از راه موسیقی ترجیح می‌دهند با کسب مجوز به طور قانونی به فعالیت خود ادامه دهند تا به این ترتیب، با برگزاری کنسرت امرار معاش کنند. هرچند این رویه نیز دشواری‌های خاص خود را دارد و میسر شدن آن منوط به ارتباط‌های فراقانونی خوانندگان با کنسرت‌گذاران و تهیه‌کنندگان است. به طور کلی، در حال حاضر فضای موسیقی نسبت به دهه‌های قبل بازتر است؛ تا آنجا که خوانندگان زن نیز می‌توانند به فعالیت بپردازند و حتی برای بانوان کنسرت برگزار کنند. 
محسن چاوشی، حامد‌ هاکان، محسن یگانه، سیروان و زانیار خسروی، مهدی مقدم،‌ آرمین زارعی، کاوه آفاق و بسیاری دیگر، تنها در شمار خوانندگانی هستند که فعالیتشان را با موسیقی زیرزمینی آغاز کردند. بی‌شک موسیقی زیرزمینی توجه هنرمندان بسیاری را به خود جلب کرده و خوانندگان بسیاری در این زمینه فعالیت کرده‌اند که در حال حاضر نامی ‌از آنها نیست. باید گفت با آنکه در حال حاضر کسب مجوز روند پیچیده‌ای ندارد و برگزاری کنسرت‌های مختلف برای خوانندگان و تهیه‌کنندگان به مقوله‌ای پول‌ساز تبدیل شده؛ نمی‌توان پرونده موسیقی زیرزمینی را بسته اعلام کرد. چه بسا بر اساس وقایع و اتفاقات سیاسی، فرهنگی و اجتماعی، موسیقی زیرزمینی بار دیگر جانی دوباره بگیرد.

تاکنون نظری برای این خبر ثبت نشده است!
ثبت نظر جدید
نام و نام خانوادگی  

آدرس ایمیل    

متن نظر  

کد امنیتی