[ فردا را به امروز می آوریم ]
  • آخرین شماره ۱۱۳۷
  • دوره جدید

اینجا (کاروانسرای خان‌زنیان) نفس تاریخ به شماره افتاده است، روزنامه شیراز نوین

شیرازنوین- سید محی الدین حسینی ارسنجانی

Arsanjani.moiin@gmail.com

بناهای آباد گردد خراب
بناهای آباد، روز و روزگاری خراب گشته و نیست و محو می‌گردند، اما هستند بناهایی که بیشتر در میانه ما هستند و ما می‌توانیم به حفظ بیشتر آنان کمک کنیم تا تاریخ و هویتمان را گم نکنیم و نسل امروز و فردایمان، ما را به بی‌توجهی به تاریخ و فرهنگ، معماری و ایران‌دوستی متهم نکنند. در ادامه گردشگری محلی و بوم‌گردی در اطراف محل سکونت و اشتغال به منظور تهیه خبر و گزارش‌های باستانی و میراثی، این بار دیار تاریخی خان‌زنیان را مقصد بررسی‌های تاریخی خود قرار دادم، به آن امید که از این سفر یک‌روزه، تلاشی برای حفظ و احیا و معرفی اثری از مجموعه آثار تاریخی فارس کرده باشم. از دوست و یار دیرین خود، وهاب قائدی شهردار فرهنگ‌دوست که در کسوت فرهنگی و معلمی به این سمت مأمور گردیده خواستم مرا در تهیه گزارشی از کاروان‌سرای بزرگ و فوق‌العاده خان‌زنیان که با تأسف بسیار روبه‌نابودی‌ست همراهی‌ کند. مشتاقانه و بزرگوارانه با وجود مشغله بسیار و در وقت استراحت خود، درخواستم را پذیرفت و همراهی‌ام کرد. هرچه پیش‌تر می‌رفتم و به این مجموعه جذاب و دیدنی می‌رسیدم، اندوه و آه و حسرتم دوچندان می‌شد. غم و غصه از بی‌توجهی مسئولان به خواب رفته در خواب میراثی و بی‌خبر از میراث فرهنگی وجودم را گرفته بود و چاره‌ای جز  افسوس نداشتم. با خود می‌گفتم ما اینهمه آثار داریم و شمارش و نام آنها را از یاد برده یا در حافظه نداریم و به آنها بی‌توجهیم و کشورهایی با قدمت و تاریخ دویست سیصد ساله هم که هیچ ندارند، دست ما را در جذب توریست از پشت بسته‌اند.
ما زنده و بیداریم
حرف‌های شهردار ادیب و صاحب‌ذوق خان‌زنیان امیدوارم کرد هنگامی که گفت: «نترس سیدجان، ما زنده و بیداریم اگرچه مسئولان در خواب باشند!» آنچه در ادامه می‌خوانید، بازدید سه چهارساعته اینجانب به همراهی قائدی، شهردار پرتلاش و ساعی خان‌زنیان و همکاران و دوستان وی از عمارتی زیبا و درعین‌حال ارزشمند بازمانده از اعصار صفوی و زندیه است. کاروان‌سرای خان‌زنیان که روز و روزگارانی برای خود رونقی داشته و تاریخی را رقم زده است. ساختمانی عظیم، با معماری منحصربه‌فرد و دارای ارزش تاریخی فراوان که در یک نگاه، چشمان هر تازه‌واردی را به تعجب وامی‌دارد. هنر هنرمندان و معماران ایرانی در چهارصدسال و اندی سال پیش که نشانگر شکوه و عظمت ایران اسلامی در یکی از طلایی‌ترین دوران‌ تاریخ بعداز اسلام، یعنی صفویه است را می‌توان یکجا در این بنای رفیع دید. امید آن دارم با مساعی مسئولان شهرستان شیراز و پیگیری‌های شهردار خان‌زنیان، کاروان‌سرای صفویه این شهر احیا و بازسازی و تعمیر اساسی گردد و به عنوان مکانی گردشگری و توریستی، موجبات تحول اقتصادی منطقه را فراهم و امکان بهره‌برداری از ظرفیت‌ها و مشارکت‌های فکری و مادی بخش خصوصی در این عرصه فراهم آید. آنگونه که کلیددار شهر خان‌زنیان هم بر آن تأکید داشته و دارد، پیگیری در جهت ایجاد اقامتگاه بوم‌گردی و راه‌اندازی غرفه‌هایی برای جذب توریست و گردشگر در دستور کار شهرداری این منطقه تاریخی توریستی است.
کاروانسرای خان‌زنیان، میراث جاویدان
این اثر برجای مانده از نیاکان و پیشینیان که معرف و نماد تاریخی بودن شهر توریستی، گردشگری خان‌زنیان است، بعد از پل ورودی خان‌زنیان و در فاصله سی کیلومتری شیراز مرکز استان فارس قرار دارد. کاروان‌سرای خان‌زنیان به شماره ثبت ۴۵۳۱ در مورخ ۱۱دی‌ماه ۱۳۸۰ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. به نظر می‌رسد باتوجه به نوع معماری، این کاروانسرا، متعلق به دوره صفویه یا زندیه باشد. طاق‌های بیرونی و درونی این کاروان‌سرا زیبایی خاصی را به این مکان حیرت‌انگیز داده است. متأسفانه درب این کاروانسرا مدت‌هاست به دلیل عدم حمایت مسئولان میراث فرهنگی برای تعمیر و بازسازی و عدم تخصیص بودجه کافی برای احیای آن، به ناچار و برای جلوگیری از تخریب بیشتر فضا توسط عامل انسانی، از سوی شهرداری منطقه بسته است. شهردار خان‌زنیان در همین رابطه می‌گوید: «مکاتباتی با اداره میراث فرهنگی استان داشته‌ایم تا این کاروان‌سرا را دریابد و از این حالت بیرون بیاید، اما هنوز اقدامی صورت نگرفته و اعتباری برای مرمت آن تخصیص نیافته است و شهرداری هم به عنوان متولی حفظ اولیه بناهایی اینچنینی که ارزش و قدمت تاریخی داشته و آنها را متعلق به عموم مردم می‌داند، به دلیل ورود و استفاده غیرمجاز از این مکان که  ممکن بود باعث صدماتی به آن شود، ناگزیر شده درب آن را ببندد. در سوی دیگر رودخانه (قره آغاج) میانه خان‌زنیان، کاروان‌سرای دیگری دقیقاً با همین قدمت و شکل وجود داشته که بنابه دلایلی تخریب و به جای آن پارک ساخته شده است. اندکی بعد، آن پارک نیز تخریب و به جای آن خانه فرهنگ شهر خان‌زنیان بنا شده است. برخی معتقدند کاروان‌سرای خان‌زنیان در عصر قاجار ساخته شده است و به کاروان‌سرای مشیری مشهور است. این کاروان‌سرا در وسط روستای خان‌زنیان در کیلومتر ۳۰ جاده شیراز به بوشهر قرار دارد.
معماری بنا
این بنا چهار ایوانی بوده و دارای چهار برج هشت ضلعی در اطراف بنا می‌باشد. مصالح اصلی ساخت آن سنگ و گچ بوده است. سر در ورودی بنا در ضلع جنوبی بنا قرار گرفته که به نظر می‌رسد محلی برای نصب کتیبه داشته است. این کتیبه اکنون موجود نیست. نمای بیرونی بنا از بیرون دارای ۸طاق‌نما در هر طرف ورودی بوده که کلاً دارای ۱۶طاق‌نماست. دو طاق‌نمای سمت راست و چپ ورودی دو طبقه بوده که طاق اول خنچه‌پوش و طاق دوم تیزه‌دار می‌باشد. طاق‌نماهای جنوبی به بدنه اصلی الحاق شده‌اند که دارای نماسازی با سنگ‌های تراشیده می‌باشد. در نمای ورودی درون جرزها هرکدام یک مال‌بند (محلی برای بستن حیوانات) وجود دارد. در نمای جنوبی آبچک و ناودان سنگی تعبیه شده است که بسیار از آن شکسته و از میان رفته است. نوع پوشش ایوان جنوبی به صورت طاق و تویزه است و در داخل ایوان از دو طرف، دو درب وجود دارد که دسترسی به فضاهای مجاور را از هر دو طرف امکان‌پذیر می‌سازد. فضای بالای برج‌ها به صورت هشت گوش می‌باشد که در هر ضلع آن، یک طاق‌نما تعبیه شده است که دارای روزنه‌های دید جهت نگهبانی از کاروان‌سرا می‌باشد. ارتفاع فضای گنبد شرقی ۶۰/۲ و عرض آن ۳متر است. دو برج شمال غربی و شرقی از برج‌های دیگر بزرگ‌ترند. عرض آنها ۴ و ارتفاع آنها ۶۰/۳ است. پوشش پشت کاروان‌سرا به خصوص روی ایوان‌های اصلی، سنگ‌فرش است. دور پشت‌بام دارای جان‌پناه است که در آن تیرکش و ناودان‌های سنگی تعبیه شده است. راه دسترسی به پشت‌بام از ایوان‌های شرقی و غربی است. ضلع جنوب شرقی کاروان‌سرا به صورت دواشکوبه‌ای (دوطبقه) بوده که دارای حیاط مجزا در طبقه دوم است. کف کاروان‌سرا نیز سنگ‌فرش است و اتاق‌های آن پوشش طاق و تویزه دارد. سنگ‌های تراشیده شده نما و اندود گچ در حجره‌ها بر زیبایی این بنا افزوده است.
چشم امیدمان به حمایت‌هاست
قائدی، شهردار خلاق و پژوهشگر خان‌زنیان اصرار دارد تأکید کند که امیدمان به همه خوبان و مسئولان خوش‌ذوق و دلسوز است. او از مسئولان میراث فرهنگی استان می‌خواهد بیدار و پای‌کار باشند، چراکه ما بیدار و زنده‌ایم. وی اظهار می‌دارد: با چند سرمایه‌گذار بخش خصوصی هم برای ورود به تعمیرات و بازسازی صحبت‌هایی کرده‌ایم که یاری و همت مسئولان استان و شهرستان هم لازم است.
خان‌زنیان در یک نگاه
خان‌زنیان شهری کوچک است با جمعیت تقریبی پنج هزار نفر در شهر که در۳۰کیلومتری جنوب غربی شیراز است و بیش از بیست و پنج هزار نفری در چندین پارچه روستا و آبادی این منطقه سکنی گزیده‌اند. چندسالی بیش نیست که در تقسیمات جغرافیایی وزات کشور به عنوان شهر به ثبت رسیده است. این شهر اما قدمتی بسیار طولانی دارد با مردمانی خون‌گرم و مهمان‌نواز که بیشتر به کشاورزی و دام‌داری و باغ‌داری مشغول‌اند. نام خان‌زنیان در تاریخ کهن و فارسنامه‌های بسیار نیز آمده است. شهرت تاریخی آن مربوط به زمان جنگ انگلیس با ایل قشقایی است: تیره «یار محمدلو» از طایفه دره‌شوری تازه در کنار روستای خان‌زنیان اتراق کرده بودندکه نیروهای انگلیسی به طور ناگهانی به آنان حمله‌ور شدند و با وجود دفاع غیورانه عشایر، تعدادی از احشام آنان را به غارت بردند. همان شب «ایاز کیخا» کلانتر طایفه دره‌شوری به اردوی انگلیسی‌ها حمله و تعدادی از آنان را زخمی کرد. به دنبال این حادثه، اسماعیل‌خان صولت‌الدوله، ایلخان شجاع قشقایی با فراخوان نیروهای خود به انگلیسی‌ها اعلان جنگ داد. در لهجه محلی، به زنیان «زنیون» گفته می‌شود.
سخن پایانی
شناساندن و معرفی کاروان‌سرایی نظیر خان‌زنیان، درنهایت به طرح مرمت و استحکام‌‌بخشی این اثر ارزشمند خواهد انجامید. کاروانسراها، یکی از یادگارهای پرارزش معماری ایران هستند. شیوه معماری، محل و منطقه، مصالح ساختمانی و موقعیت جغرافیایی نقش مؤثری در ایجاد این‌گونه بناها داشته است. عظمت این بناها هم به سبب گستردگی و شکوه و هم به سبب تنوع در فرم و شکل اعجاب‌برانگیز آنان است و این بناها نیز مانند سایر آثار معماری ایرانی، هم از عملکرد وافر و هم از فرم زیبایی پیروی کرده‌اند. معماری زیبای کاروان‌سراهای ایرانی بر کسی پوشیده نیست و بسیاری از این بناها، مورد توجه شماری از سیاحان و گردشگران خارجی بوده و آن‌ها نیز اشارتی در این زمینه داشته‌اند. باید در راستای این هدف، ابتدا سعی در مطالعه و شناخت دقیق و جامع کاروان‌سراهای استانی پهناور مثل فارس که برخوردار از کاروان‌سراهای فراوان است شده و به این منظور، مطالعات کالبدی، ساختاری و عملکردی صورت گیرد و سپس با بررسی و تحلیل آسیب‌های وارده بر بناها، در نهایت سعی شود طرح محافظت و مرمت آثاری اینچنین ارزشمند تهیه و ارائه و اجرا گردد.

تاکنون نظری برای این خبر ثبت نشده است!
ثبت نظر جدید
نام و نام خانوادگی  

آدرس ایمیل    

متن نظر  

کد امنیتی